Heb meer oog voor onbedoelde effecten van ontwikkelingshulp

Breng bijwerkingen van internationale samenwerking beter in kaart.

Beeld afp

De krantenkoppen logen er niet om op 6 december: 'Nederland stopt betaling Syrische politie om mogelijke banden met extremisten', stelde het Algemeen Dagblad. BBC-journalisten hadden in een documentaire laten zien hoe extremisten de onder andere door het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken betaalde salarissen van sommige politieagenten afroomden en zo hun eigen operaties zouden financieren. Dit is slechts een voorbeeld van mogelijke onbedoelde effecten van deze belangrijke initiatieven. Maar er zijn er meer. Zowel negatieve als positieve.

De afgelopen jaren zijn we in Nederland de effectiviteit van ontwikkelingssamenwerking steeds meer in kaart gaan brengen. Methodes van impactmeting zijn gekopieerd van de medische sector en door middel van het werken met controlegroepen weten we bijvoorbeeld nu redelijk goed hoeveel banen gecreëerd worden met de microkredieten voor vrouwelijke ondernemers.

Dirk-Jan Koch

Dat is pure vooruitgang. Wat we níet weten is hoeveel vaker die vrouwen nu thuis het slachtoffer worden van huiselijk geweld, omdat de traditionele rolpatronen in het huis overhoop gehaald worden. Evaluatoren worden vaak op pad gestuurd met een te specifieke opdracht: rapporteer of de beoogde resultaten behaald zijn. Met oogkleppen op gaan evaluatoren meten, en door een tunnelvisie worden deze onbedoelde effecten - in dit geval huiselijk geweld - regelmatig veronachtzaamd.

Deze onbedoelde effecten kunnen trouwens ook positief zijn. Zo gaf ik zelf een paar jaar les aan de Katholieke Universiteit van Kinshasa in Congo, onder andere over de effecten van ontwikkelingshulp. Na vijftien colleges vroeg ik mijn studenten: wat denk je, heeft al die ontwikkelingshulp je land geholpen, of juist gehinderd?

Studente Irène stak haar hand op. 'Ik denk dat het geholpen heeft. Neem bijvoorbeeld mijzelf: mijn neef werkt voor een internationale niet-gouvernementele organisatie en verdient daarmee een goed salaris. Zo heeft hij mijn opleiding kunnen betalen, en nu ik heb al een traineeplek bij een internationale bank. Dus ontwikkelingshulp werkt wel degelijk.' Inderdaad, de hulp werkte voor Irène, maar niet zoals wij in onze studieboeken bedacht hadden.

Een van de redenen dat onbedoelde effecten soms over het hoofd worden gezien is dat deze effecten buiten ons blikveld plaatsvinden (denk aan de Syrische politieagenten). Maar soms maakt gebrekkige transparantie het ook moeilijk om onvoorziene effecten boven water te krijgen. Uit onderzoek blijkt dat op een aantal vlakken de Nederlandse overheid, instellingen en bedrijven allesbehalve koplopers zijn op het vlak van transparantie. Daar ligt dus ook een deel van oplossing: de overheid kan opener worden, bijvoorbeeld over exportkredieten en belastingen. Dat maakt het mogelijk om eventuele ongewilde effecten van internationaal beleid beter in kaart te brengen.

Overigens moeten niet alle claims van 'ongeplande effecten' als zoete koek geslikt worden. Deze terminologie wordt namelijk ook te pas en te onpas gebruikt door tegenstanders van bepaalde interventies. Tegenstanders van bijvoorbeeld ontwikkelingshulp halen telkens het argument uit de kast dat dit ontvangende overheden corrupter maakt. Terwijl dit wel klopte ten tijde van de Koude Oorlog (toen de hulp voornamelijk gebruikt werd om bepaalde regeringen te vriend te houden), is dit nu niet meer het geval. Meer aandacht voor onbedoelde effecten is van belang, maar wel op wetenschappelijk verantwoorde wijze.

Laten we terugkeren naar het voorbeeld van microkrediet en de mogelijke toename van huiselijk geweld. Betekent dit nu dat we dan maar moeten stoppen met microkrediet omdat er bijwerkingen kunnen zijn? Welnee. Een arts stopt ook niet met een chemokuur omdat de patiënt er misselijk van wordt. Net zoals er bij medicijnen een bijsluiter geleverd wordt met mogelijke bijwerkingen, moet er bij internationale samenwerkingsprogramma's expliciet gemaakt worden wat onbedoelde effecten kunnen zijn.

Dirk-Jan Koch houdt op 22 december zijn inaugurele rede als bijzonder hoogleraar buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking aan de Radboud Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden