Harder werken voor lager loon!

De overheid heeft straks geen geld om het tekort aan onderwijzers of politieagenten op te vangen. Laat staan de achterblijvers goed te betalen. Slimme oplossingen zijn nodig

Hoe het nieuwe kabinet er ook uit gaat zien, er zullen keuzes gemaakt moeten worden over de diensten die de overheid haar burgers biedt. Vooruitlopend hierop heb ik samen met de sociale partners een toekomstverkenning laten maken van de arbeidsmarkt van de publieke sector naar het jaar 2020.

Miljoen mensen
De conclusie kan worden samengevat met de titel van de verkenning: De Grote Uittocht. Nu werken nog bijna een miljoen mensen in de onderwijs- en overheidssectoren. De komende tien jaar zal 70 procent van hen zijn vertrokken. Velen in het onderwijs en bij de overheid gaan dan met pensioen. Veel anderen vinden werk in andere sectoren. Als de economie en de arbeidsmarkt straks weer aantrekken, zal het bij een krimpende beroepsbevolking heel moeilijk worden voor scholen, gemeenten en politiekorpsen om voldoende goede mensen te vinden.

Tegelijkertijd staat de overheid de komende jaren voor grote bezuinigingen. Die zullen ook personele gevolgen hebben. We hebben creatieve oplossingen nodig voor zowel het tekort aan geld als het dreigend tekort aan gekwalificeerde onderwijzers en politieagenten. Ik schets enkele hoofdlijnen, die voor een volgend kabinet relevant zijn.

Oplossingen
Ten eerste is het niet vanzelfsprekend meer dat de overheid alle maatschappelijke problemen van ‘gratis’ oplossingen voorziet. Alles wat politici op het bordje van de overheid laten liggen, betalen wij als belastingbetalers met zijn allen. En daar zijn grenzen aan. Toen er in de winter niet genoeg zout was, hebben gemeenten keuzen gemaakt. ‘Wij zijn er voor de doorgaande wegen’, was bijvoorbeeld de boodschap in Hoorn. Vervolgens hebben burgers oplossingen bedacht om hun eigen straten open te houden. Vervang ‘zout’ door ‘geld’ en je ziet dat veel maatschappelijke problemen door burgers, in plaats van door de overheid, kunnen worden opgelost.

Ten tweede is het bij een dreigend tekort aan mensen onvermijdelijk dat in het onderwijs en bij de overheid meer uren en langer wordt gewerkt. Hoe kan het aantrekkelijker worden gemaakt voor mensen om te kiezen voor een grotere deeltijdbaan? Hoe kunnen de pensioen- en arbeidsvoorwaardenregelingen in de publieke sector zo worden aangepast dat mensen met plezier en in goede gezondheid langer doorwerken?

Onderwijzers en politieagenten moeten dat natuurlijk wel kunnen en willen. We zullen veel meer dan nu met individuele verschillen in gezondheid rekening moeten houden. Daarom is het goed als sociale partners algemene regelingen zouden omzetten in individuele regelingen. Hoe vanzelfsprekend is nog de automatische seniorendag of de ontheffing voor nachtdienst bij een bepaalde leeftijd?

Niet stijgen
Ten derde kunnen de lonen van onderwijzers en agenten in de komende jaren eigenlijk niet stijgen. Dat is onvermijdelijk, maar dat kan alleen voor een beperkte periode. Als de onderwijs- en overheidssectoren qua lonen te veel gaan achterlopen op de rest, wordt het steeds moeilijker een aantrekkelijke werkgever te blijven. Dat heeft negatieve gevolgen voor de kwaliteit van de dienstverlening. Overigens kunnen gemeenten en scholende komende jaren maatwerk afspreken dat recht doet aan de schaarste op de arbeidsmarkt. Wat mij betreft gaan de onderwijs- en overheidswerkgevers meer individuele afspraken maken met hun werknemers. De cao’s zijn hierbij ondersteunend in plaats van leidend.

Tenslotte zie ik dat in andere sectoren ook arbeidsmarktknelpunten dreigen. Door de vergrijzing zijn de komende jaren in de zorg bijvoorbeeld veel meer mensen nodig, laat het recente advies van het Zorginnovatieplatform zien. Daar wordt nadrukkelijk de weg gezocht van innovaties en vernieuwing. Productiviteitsvergroting moet, in het licht van bezuinigingen en personeelsknelpunten, ook de route zijn voor de overheid en het onderwijs.

In de heroverwegingsrapporten zijn daarvoor al suggesties te vinden. De ambitie moet zijn om het werk slimmer en beter te organiseren, zodat er daadwerkelijk minder mensen nodig zijn en het werk aantrekkelijker wordt. Uitwisseling van personeel binnen en tussen alle overheids- en onderwijssectoren past bij een overheid die leert en zichzelf verbetert. Een volgend kabinet zou op een systematische manier alle sectoren kunnen doorlichten op mogelijkheden om de productiviteit te vergroten.

De noodzaak tot bezuinigingen en de tegelijkertijd dreigende personeelsknelpunten in de publieke sector dwingen ons meer dan ooit met creatieve oplossingen te komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.