OpinieHamsteren

Hamsteren? Dat doet de ander, toch?

Er komt wat psychologie bij kijken voordat mensen hun gedrag veranderen, betoogt Roos Vonk. 

Als gevolg van de verregaande maatregelen om de verspreiding van het coronavirus in Nederland een halt toe te roepen, zijn veel mensen aan het hamsteren geslagen.Beeld BSR Agency

‘Bent u aan het hamsteren?’, werd op de radio gevraagd aan mensen met volle karretjes in de supermarkt. Nee, was steevast antwoord. ‘Ik doe boodschappen voor de hele week en dan heb ik altijd zo veel’; ‘de pasta was in de aanbieding, daarom wat extra pakken’; ‘we hebben eters dus ik heb extra nodig’. Geen winkelaar vond het woord hamsteren op zichzelf van toepassing. Toch weten we, door de lege schappen, dat er wel wordt gehamsterd.

De vraag rijst dan hoe effectief de oproep is om dit niet te doen. Immers, niemand zal zich aangesproken voelen. Het is net als bij de Sire-campagne #doeslief. Niemand dacht: verhip, dat onbeschofte gedrag, dat is wat ik vaak doe, daar moet ik mee ophouden. Mensen maken zich zorgen om de wellevendheid van ánderen.

Experimenten wijzen erop dat onze kijk op anderen vaak realistischer is dan op onszelf. Het verschil zit hem erin dat we bij anderen vooral hun gedrag zien, bij onszelf kijken we naar binnen: naar wat we denken, willen, bedoelen. We menen een unieke bron van informatie te hebben doordat we toegang hebben tot onze drijfveren en afwegingen. Maar dat is een illusie. Onze blik naar binnen is onbetrouwbaar, deels doordat we door een roze bril naar onszelf kijken (hamsteren, dat zou ik nooit doen), deels doordat onze beweeg­redenen grotendeels tot stand komen via onbewuste processen en we de werkelijke achtergrond dus vaak niet kennen. Bijvoorbeeld de onzekerheid door corona, het gevoel er geen controle over te hebben en met extra boodschappen nog íets zelf in de hand te kunnen hebben. Dit ­gebrekkige zelfinzicht is een grote ­belemmering in onderzoek dat gebruik maakt van zelfrapportage.

Als we zouden afgaan op zelfrapportage, zouden we tot een dramatische onderschatting van het hamster­gedrag komen. Het is ook een belemmering in interventies voor gedragsverandering. Immers, of het nu gaat om hamsteren of onbeschoft gedrag, degenen van wie je het gedrag wilt veranderen, moeten zich aangesproken voelen. Daar ligt de uitdaging voor communicatie-experts. Als mensen herkennen dat het over hén gaat, is dat een eyeopener waar geen gedrags­veranderings-nudge tegenop kan.

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden