OpinieRacismeprotest Amsterdam

Had Halsema de betoging moeten beëindigen? ‘Blijkbaar was de voorbereiding niet op orde’

De vreedzame demonstratie tegen racistisch politiegeweld in Amsterdam leidde tot woede achteraf. Kunnen demonstraties verboden worden? ‘Daar moet je in een democratie nooit aan willen.’

Het protest tegen racisme op de Dam, afgelopen maandag. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Danielle Braun (antropoloog, ­politieonderzoeker, docent ­politieacademie):

‘De driehoek van burgemeester, ­politie en justitie kampte in de aanpak van de demonstratie maandag in Amsterdam met een gebrek aan creativiteit en crisismanagement. De gemeente heeft zich laten meevoeren door de paniek in de Verenigde Staten. De demonstratie moest en zou ook hier meteen doorgaan. Waarom? Het kan ook twee dagen wachten, zodat je het goed kunt voorbereiden en de veiligheid beter kunt organiseren. Was een protest tegen de verdwijningen in China ook meteen geoorloofd?

‘Hier ligt ook een verantwoordelijkheid voor organisator Kick Out Zwarte Piet: ze zetten toch snel de troef in ‘als we niet meteen mogen, en op de plek die we willen, dan zijn jullie onderdeel van het probleem.’ Daarmee speelt KOZP het hard. Tegelijkertijd kaarten ze problemen goed aan. Het terecht aankaarten van problemen en niet onnodig polariseren is een balanceeract.

‘De demonstratie van gisteren had anders ingevuld kunnen worden. Mensen die voor hun huis staan en protestborden ophouden die langs een weg een keten vormen die gefilmd wordt door drones. En het hoeft niet poeslief te blijven. Het verkeer had stilgelegd kunnen worden. Demonstranten kunnen balkonliederen aanheffen. TikTok vol schelden. YouTube volstorten met woedende filmpjes. Online-acties bedenken. Muren beschilderen.

‘Ook de burgemeester en de organisatie hadden alternatieven kunnen bedenken als het verspreiden van demonstranten over verschillende stadsparken. Het is opmerkelijk dat burgemeester Femke Halsema stelde dat ze niet kon ingrijpen omdat ordediensten dan geweld zouden moeten gebruiken. Blijkbaar was de voorbereiding niet op orde. Het lijkt alsof er niet genoeg scenario’s waren uitgewerkt. Bovendien hadden de besprekingen met KOZP beter afgestemd kunnen worden: ‘we doen geen demonstraties, tenzij’, in plaats van ‘je mag demonstreren, mits’. We kampen met een pandemie. Je moet begrenzen in het begin.’

Marthe Kerkwijk (publieksfilosoof, expert politieke filosofie):

‘Demonstreren is een grondrecht en is voor een democratie van groot belang. Een democratie stoelt op de gedachte dat mensen inspraak hebben op de wetten en regels waaraan ze onderhevig zijn. Zij die menen géén inspraak te hebben, kunnen zich buitengesloten of niet gehoord voelen. Demonstraties verbieden in de coronacrisis is daarom geen optie en het is goed dat er gisteren in Amsterdam gedemonstreerd kon worden. Wel is het zinnig in de coronacrisis na te denken over andere vormen van demonstratie.

‘Ook het algemeen belang is erbij gebaat. Burgers engageren zich met demonstraties met de publieke zaak en verbinden zich aan de democratie. Daar moet je zuinig op zijn.

‘Daarbij mag het fysieke belang van demonstreren niet onderschat worden: het maakt een groot verschil als mensen fysiek aanwezig zijn. Het geeft aan dat een onderwerp mensen echt aan het hart gaat als ze de moeite nemen ergens heen te gaan en tijd vrijmaken om een demonstratie bij te wonen.

‘Toch kun je ook dat fysieke aspect creatief invullen. Met het oog op de volksgezondheid besloot Extinction Rebellion in april bijvoorbeeld geen demonstratie te organiseren, maar in plaats daarvan zetten ze het plein voor de Tweede Kamer vol met paren schoenen. Zo maakten ze met een krachtig beeld toch hun statement: hier hadden ook duizend mensen kunnen staan.’

Herman Bröring (hoogleraar bestuursrecht):

Al in de Bataafse Republiek, eind 18de eeuw, kenden we in Nederland het recht op demonstreren. Het gaat om een erfenis van de Franse Revolutie die heel diep is verankerd in onze samenleving. Het recht op demonstreren is een van de kernen van de democratie. Demonstraties helemaal verbieden kan daarom ook in de coronacrisis niet, afgezien van zeer uitzonderlijke omstandigheden, die voor de Amsterdamse demonstratie zeker niet aanwezig waren. Omdat het om zo’n fundamenteel recht gaat, heeft niemand een vergunning nodig voor een demonstratie. Wel moeten organisatoren de gemeente op de hoogte brengen van hun plannen en uitleggen waar, wanneer, waarom en met hoeveel mensen ze willen demonstreren. De reden voor het willen demonstreren doet er niet toe. Zo was het voor de afwegingen die de burgemeester moest maken niet van belang dat de demonstratie in Amsterdam tegen rassendiscriminatie was en dus een ander grondrecht betreft. Dat je achter het doel van de demonstratie staat, is geen reden om overschrijding van de anderhalve meter acceptabel te vinden.

De overheid heeft juist de plicht om demonstraties te beschermen. Toen bijvoorbeeld de BlokkeerFriezen een demonstratie tegen Zwarte Piet in Dokkum wilden verhinderen, had de overheid de plicht deze demonstratie tegen Zwarte Piet te beschermen. De overheid kan voor demonstraties wel beperkingen opleggen. Dat zal in het geval van Amsterdam met het oog op de gezondheid ook zijn gebeurd. Maar als er 300 tot 500 mensen verwacht worden en er komen er vier- tot vijfduizend opdagen, kun je weinig meer uitrichten. Je moet tevoren inschatten of het aantal van 300 tot 500 mensen reëel is. Scenario’s moeten klaarliggen voor het geval er veel meer mensen komen. Als er een tienvoud aan mensen opdaagt, en je hebt niet genoeg hekken en agenten achter de hand, dan ben je te laat. Ga je dan toch handhaven, dan breng je ook hulpdiensten en agenten in gevaar. Niet ingrijpen was juist toen de demonstratie zo massaal bleek te zijn, maar de gemeente had vermoedelijk proactief meer kunnen en moeten doen. Tevoren verbieden kan niet aan de orde zijn. Maar je moet wel de juiste beperkingen stellen, zorgen dat men zich ook aan die beperkingen houdt en dat eventueel ook praktisch kunnen afdwingen.’

Kan de demonstratie op de Dam een nieuwe uitbraak veroorzaken?
Met zijn vijfduizenden demonstreren, zoals maandag gebeurde in Amsterdam naar aanleiding van de dood van George Floyd, dat is toch vragen om een nieuwe virusuitbraak? Dat valt eigenlijk reuze mee.

Amsterdamse oppositie wil ‘zo snel mogelijk’ motie van wantrouwen tegen Halsema
Volgens de Amsterdamse oppositiepartijen bracht burgemeester Femke Halsema de volksgezondheid in gevaar door niet in te grijpen bij de massale antiracismebetoging, maandag op de Dam. Ze dreigen met een motie van wantrouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden