Column Martin Sommer

Had Grapperhaus die IS-kinderen maar meteen teruggehaald

Mark Rutte heeft tijdens die spijkerbroekenbijeenkomst met zijn kabinet vast een rondje gemaakt. Wie heeft er nog een steentje in zijn schoen waar we allemaal last van hebben? Ferd Grapperhaus (Justitie) had er wel een: wat moeten we aan met die IS-kinderen? Deze week haalde Duitsland vier kinderen terug van de Syrisch-Iraakse grens. Hun situatie was vergelijkbaar met die van tientallen IS-kinderen van Nederlandse komaf.

Mark Rutte Beeld ANP

Tot nu toe was de regeringslijn dat we ze niet gaan halen, want te gevaarlijk. Dat was al een slap argument, maar nu ook Duitsland actief kinderen terugbrengt, is het nauwelijks meer vol te houden. Je kunt veilig voorspellen dat de druk verder zal toenemen. Vorig jaar mei zei Grapperhaus bij Pauw dat die kinderen daar weg moesten en dat hij ging kijken wat hij kon doen. Een dag later werd hij teruggefloten door Rutte. Beginnersfoutje van een jonge minister die ‘emotioneel’ was. Achter het standje van Rutte rook je de politieke angst voor Wilders en Baudet.

Had Grapperhaus toen maar doorgezet. Gewoon uit barmhartigheid, daarom halen wij een paar tientallen kinderen terug. Dan had hij zelf de regie gehouden. Het was zeker uit te leggen geweest. Ook PVV-kiezers zijn gevoelig voor tv-beelden van magere peuters op de vliegtuigtrap.

Ferdinand Grapperhaus Beeld ANP

Maar Grapperhaus krabbelde terug, en sindsdien zijn die kinderen inzet geworden van duwen en trekken, door de internationale politiek en binnenslands door mensenrechtenclubs en de Kinderombudsman. Grote kans dat de IS-vrouwen en -kinderen straks alsnog terugkomen, en dan niet als gevolg van een dapper besluit van de minister, maar, zoals het kabinet zal zeggen, omdat het moet van de Kinderombudsman en de internationale verdragen.

Al ruim een jaar geleden stelde de Kinderombudsman een ‘position paper’ op dat wemelt van de rechtsbeginselen en verdragsverplichtingen, op grond waarvan de staat de IS-kinderen moet terughalen. Als het inderdaad zo gaat, kun je straks de volkswoede uittekenen. In deze situatie zijn rechten het laatste waarover je moet beginnen. Hier staat op het spel of de samenleving bereid is een gunst te verlenen, vooral vanwege de risico’s van latere radicalisering van die kinderen.

Het geval van de IS-kinderen illustreert een verschuiving in de politiek. De afgelopen decennia is het aantal instanties dat zich met grondrechten bezighoudt verveelvoudigd. Onderdeel daarvan is dat grondrechten de vorm aannemen van concrete aanspraken – ten koste van de gekozen politiek.

De Kinderombudsman werd ingesteld in 2008. Over de taakomschrijving werd stevig gedebatteerd. De Kinderombudsman moest individuele klachten onderzoeken over misstanden bij de overheid. Alleen de SGP was tegen, die vreesde dat het instituut ‘een te grote broek’ zou aantrekken. Dat had de SGP goed gezien. De behandeling van de individuele klacht werd een precedent om nieuwe rechtsregels af te dwingen. Grote broer de Nationale Ombudsman verging het niet anders. Die oordeelde bijvoorbeeld voor de vakantie dat burgemeesters te vaak demonstraties verbieden. Ook hier mondde de behandeling van een afzonderlijk geval uit in een nieuwe rechtsregel. De minister nam het rapport van dit Hoge College met een beleefde buiging in ontvangst.

Gaandeweg is zo een parallelle bestuurlijke wereld ontstaan van toezicht, controle en regelgeving, waarin ngo’s, ombudslieden, rekenkamers, mensenrechtenclubs, adviesraden en autoriteiten allemaal hun deuntje meeblazen. Zij spelen een steeds grotere rol in de besluitvorming, zo groot dat staatsrechtgeleerde en oud-politicus Joop van den Berg vertwijfeld uitriep: ‘Waar is het ouderwetse politieke besluit gebleven?’

Blij zijn daarentegen de tegenstanders van populisme, zoals de Amerikaanse politicoloog Fareed Zakaria, die vindt dat een goede democratie tegenwoordig bestaat uit ‘rechters en ngo’s’. In het parlement giert het populisme immers door de gangen. Maar ik vrees dat we hier minder met het medicijn te maken hebben dan met een van de oorzaken van de populistische kwaal. Het minste wat je kunt zeggen van the rise of the unelected, zoals dit proces wel wordt genoemd, is dat het bepaald geen blijk van vertrouwen is in de politiek die wél steun van de kiezers heeft.

Juist bij crepeergevallen zoals de IS-kinderen heb je een (indirect) gekozen functionaris nodig die het krediet heeft om uitzonderlijke beslissingen te nemen. Dat heet discretionaire bevoegdheid, en bij taalkundige Ton den Boon leerde ik dat het woord discretionair van oudsher niet zozeer verwijst naar geheimhouding als wel naar wijsheid. Maar de discretionaire bevoegdheid is op de terugtocht. In de asielcrisis over het kinderpardon moest staatssecretaris Mark Harbers zijn beslisvrijheid over schrijnende gevallen inleveren. De ambtenarij maakt sindsdien uit wat uitzonderingen zijn die barmhartigheid verdienen. Dat is een onmogelijke figuur, want daar zijn ambtenaren niet voor.

Mark Harbers Beeld ANP

Momenteel is Grapperhaus in Thailand om zich in te zetten voor een Nederlandse gevangene met een drugsachtergrond. Ik begreep dat de minister iets goed te maken had, en het leek me een goede zaak dat hij het vliegtuig had genomen. Het duurde niet lang of er was een mevrouw van een ngo voor gevangenen in het buitenland die Grapperhaus verweet dat hij zich niet óók voor andere Nederlandse gevangenen inspande. ‘Waar is het gelijkheidsbeginsel?’ Die vraag kan maar tot één uitkomst leiden: dat Grapperhaus de volgende keer helemaal niet meer gaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden