Essay Greta Thunberg

Greta Thunberg heeft niet alleen de wetenschap, maar ook de deugd en het geweten aan haar zijde

Greta Thunberg: ‘How dare you!’. Beeld Getty

Greta Thunberg wil haar publiek niet behagen. Daarmee is haar boodschap krachtiger dan die van David Attenborough of Al Gore. Haar mentale handicap is haar kracht, betoogt socioloog Mohammed Benzakour.

Greta Thunberg is niet meer weg te slaan van het internationale toneel. De 16-jarige Zweedse klimaatactiviste gaf vorige week een zinderende toespraak bij de Verenigde Naties. ‘We staan aan het begin van een massale uitsterving, en alles waar u over kunt praten is geld en sprookjes over eeuwige economische groei. U beroofde mij van mijn dromen’, waarschuwde ze een menigte van wereldleiders. ‘How dare you!’  Een wereldster is ze nu, tegen wil en dank. Van Mumbai tot New York, van Sidney tot Milaan, overal brengt ze jongeren massaal op de been. Beroemde klimaatactivisten, Leonardo DiCaprio, David Attenborough, Al Gore; ze staan plotseling allemaal in haar schaduw.

Een soortgelijke roem (die langer duurde dan fifteen minutes) overkwam ook publicist Rutger Bregman, die de euvele moed had om op een internationaal podium woorden uit te spreken die geen mens zag aankomen. Maar cruciaal verschil met Greta is dat Bregman analyseert, debatteert, berekeningen maakt, originele boeken schrijft. Van Greta krijgen we feitelijk weinig nieuws te horen, niets tenminste wat niet al door klimaatwetenschappers scherper en genuanceerder in kaart is gebracht. Dat de Amazone, de savanne en het Noordpoolgebied in brand staan, weten we. Net zo goed dat de zeespiegel stijgt en er heftige stormen woeden. Alarmerend, maar niks nieuws. Toch biologeert Greta. Vele keren bekeek ik haar speech en steeds opnieuw raakt ze me. Dieper dan die grijs gedraaide ‘I have a dream’ van Martin Luther King of Obama’s nauwelijks waargemaakte ‘Yes, we can’.

Wat is de stille kracht van Greta?

Greta raakt, om te beginnen, op een ander niveau. Niet haar haar jeugdige leeftijd of haar Pipi Langkous-vlechtjes zijn wat haar uniek en vigoureus maakt. Evenmin haar retorische, bozige stijl. Toen de tiener Emma Gonzales (met gemillimeterde coupe) haar beroemde, door tranen geroerde 6,2 minuten stilte-speech gaf (precies zolang duurde het bloedbad op haar school), stond ook daar één brok furie. Maar de toorn van Greta spruit, en dat is uniek, uit een compleet andere bron: Autistische Spectrum Syndroom. Precies deze mentale handicap is haar kracht. Precies dit ‘gebrek’ verklaart de tsunami die ze wereldwijd op gang brengt. Haar autisme maakt haar, simpel gezegd: authentiek.

Grootmoeders cake

En hier doel ik niet op dat afgezaagde rilwoord ‘authentiek’ van grootmoeders cake waarmee Jumbo adverteert, of de glas-in-lood-voorgevels op Funda. Nee, Greta’s authenticiteit representeert een volkomen eigenzinnige, authentieke authenticiteit. Zo houdt ze zich niet aan het model van hoe we verwachten dat frisfruitige kinderactivisten zich gedragen. Ze is volstrekt ongeïnteresseerd in het overbrengen van een boodschap van hoop, of in het heulen met politici of rocksterren die met haar aan de haal gaan in een koor van stralende jongeren. Nog minder is ze geïnteresseerd in het aanbieden van cosmetische oplossingen voor individuele huishoudens, of in het aansporen van consumenten om over te schakelen op herbruikbare boodschappentassen. Greta is daar te wijs voor. Ze staat daar als een stralende ster ver boven. Nu is autisme vaker in verband gebracht met genialiteit. Mozart, Steve Jobs, Bob Dylan, Andy Warhol, Michael Jackson, stuk voor stuk kamp(t)en ze met een of andere vorm van autisme. Maar Greta’s schranderheid is niet wat haar boodschap zo aangrijpend maakt.

Greta is een klein, maagdelijk wezen dat simpele woorden gebruikt om de volwassenen in de kamer te smeken haar niet te laten sterven. Om dieren niet te laten sterven. Om de aarde niet te laten sterven. Ze spreekt sleutelfiguren rechtstreeks aan op hun innerlijk. Op hun geweten. En laat zich daarbij door niets of niemand paaien of inpalmen. Elke andere spreker zou een trots lachje niet kunnen onderdrukken bij zoveel instemmend applaus. Greta vond die toejuiching en handgeklap alleen maar een hinderlijke onderbreking.

Dit is nieuw. Dit is confronterend. Dit beangstigt.

Dat verklaart ook meteen de lading modder die over haar heen wordt gekieperd. Door velen wordt ze afgeschilderd als een mental sick freak. Maar wie is hier de ware freak? De vastberaden activiste die in haar eentje met een kartonnen bordje een wereldwijde beweging op gang brengt of die oude, vadsige mannen die een asperger-kind beschimpen achter de veiligheid van hun Twitteraccount?

Door anderen werd ze smalend een ‘slechte horroractrice’ genoemd. Maar ook zij slaan de plank hopeloos mis: per definitie is Greta een slechte actrice, want autisten acteren niet. Autisten kunnen maar één rol spelen en dat is die van henzelf. Als Greta de oude, gevestigde macht beschuldigt met ‘How dare you!’ is dat een onbehaaglijke boodschap voor het publiek, maar precies dat is wat ze niet wil: het publiek behagen.

De dieperliggende reden dat men Greta beschimpt, met overigens nogal kinderachtig idioom, is omdat dat alles is wat haar tegenstanders nog bezitten: smaad en laster. Want ideeën hebben ze niet. Haar claims kunnen ze niet ontkrachten, juist omdat ze (behalve de wetenschap) de deugd en het geweten aan haar zijde heeft.

Correcte praatjes

Hier komen we tot het sublieme van Greta’s kracht – en daarmee het sublieme van alle autisten van deze wereld: ze spelen het sociale spelletje niet mee. Politiek en sociaal correcte praatjes komen niet voor in het vocabulaire van een autist. Ze lachen niet mee, ze praten niet mee, zetten geen masker op. Borrels, partijtjes, netwerkrecepties, geliefd door lieden die grossieren in wufte, opschepperige small talks, autisten gruwelen van deze plekken. Hun tong is hun hart. Zonder vleugje decorum of narcisme. Zonder snippertje ego of snoeverij.

Zoals eens het verzet van Victor Hugo tegen Napoleon, zoals eens het verzet van Thomas Mann tegen Hitler, zo luidt het verzet van Greta Thunberg een nieuwe fase in van de eeuwig durende strijd tussen geest en macht, tussen geweten en destructie. In dit licht doet Greta eerder denken aan grote kunstenaars en heiligen dan aan gevierde speechers als Churchill en Kennedy. De woede en tegenkrachten die Mohammed, Jezus, Gandhi, Teresa reeds in hun prille bestaan opwekten was groot en alom. Machthebbers zagen zich geconfronteerd met een entiteit die hen aanklaagt op een dieper, wezenlijker niveau; het niveau waarop demagogen en huichelaars het vroeg of laat afleggen. Een entiteit, kortom, die niet ontvankelijk is voor datgene waarvoor 99 procent van de mensheid vatbaar is: macht, aanzien en geld.

En ja, precies dit ene procentje, die heeft asperger of een andere vorm van autisme. Maar helaas, dit ene procentje is vrees ik te weinig om het tij voorgoed te keren. Daarom het volgende idee. De medische wetenschap rondom genetische manipulatie bestaat al decennia, maar sinds de nieuwste laboratoriumtechniek, de zogenaamde CRISPR-Cas, komt deze in een stroomversnelling. Het uitbannen van malaria en nare erfelijke ziekten is al in volle gang, het boetseren van mens en dier in de embryonale fase staat op de drempel. Nu kan men tegen deze ontwikkeling gegronde ethische bezwaren opwerpen, en die heb ik ook, maar voor één toepassing teken ik in volle overtuiging: manipuleer ons alstublieft een volkje autistische baby’s. In naam van de planeet.

Mohammed Benzakour is socioloog en schrijver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden