OpinieGESCHIEDSCHRIJVING

Goede geschiedschrijving legt ook de rol van de macht bloot

Zodra je vertelt wat in het verleden gebeurde, maak je keuzes. Dat niet inzien, is naïef en schadelijk, betoogt hoogleraar contextuele bijbel-interpretatie Peter-Ben Smit.

Protest tijdens de nationale herdenking van het slavernijverleden. Beeld ANP
Protest tijdens de nationale herdenking van het slavernijverleden.Beeld ANP

Aan het politiek gebruik van geschiedenis ergert historicus Geerten Waling zich. Voor hem is het geen democratie waarin alle stemmen gelijk tellen. In plaats daarvan moeten we gewoon kijken wat interessant is. Over slavernij en politionele acties vindt hij: ‘Wij hoeven als huidige generatie niet op te draaien voor wat verre voorouders hebben gedaan of nagelaten.’ Hij noemt dit ‘redelijk blijven’. Ik zag gelijk een pijprokende professor voor me die nog eens rustig uitlegt hoe het zit. Objectief, deskundig, boven alle partijen verheven. Een romantisch beeld. Maar zoals veel romantiek is Walings voorstelling van zaken van een verbijsterende, zelfs schadelijke naïviteit.

Geschiedenis als ‘gewoon kijken wat we interessant vinden’ is allang verleden tijd. Maar goed ook, want net als pijproken, is het behoorlijk ongezond. Iets anders denken is naïef. De reden hiervoor is dat een historicus altijd macht uitoefent. Zodra je vertelt wat in het verleden gebeurde, maak je keuzes. Dat heeft gevolgen. Wat je niet noemt, raakt vergeten, wat je wel noemt, wordt herinnerd. Dat bepaalt welk verhaal ertoe doet.

Overwinnaars

Meestal is dat het verhaal van wie de dienst uitmaakt, kortom: de geschiedenis van de overwinnaar. Daarmee zijn vergeten en herinneren heel politieke zaken. Waling zelf laat dat eigenlijk al zien, zoals twee voorbeelden uit zijn betoog laten zien: de roep om redelijkheid en de stelling dat we de last van het verleden niet hoeven dragen. Walings verlangen naar redelijkheid klinkt nuchter en objectief: ‘Ik wil nieuwsgierig zijn naar de geschiedenis en wel vooral redelijk blijven.’ Daar hoort voor hem aandacht en waardering voor Nederlandse geschiedenis en identiteit bij, want veel Nederlanders voelen zich nu eenmaal Nederlander. Als je het zo stelt, bepaalt de meerderheid de historische agenda. Dat is een typisch democratisch argument, natuurlijk, iets wat Waling tegelijkertijd ook niet wil.

Ook laat dit voorbeeld zien hoe macht een rol speelt. Historici moeten daarmee oppassen: waarom zou je met de meerderheid willen meewaaien? Is het niet een taak te onderzoeken wat de meerderheid liever vergeet? Dat immigratie in de ‘Gouden Eeuw’ een stuk hoger lag dan nu, bijvoorbeeld? Of dat in tolerant Nederland katholieken eeuwenlang tweederangsburgers waren?

Toverstokje

Het meest fataal voor Walings betoog is zijn stelling dat we de last van het verleden niet hoeven te dragen. Het lijkt wel alsof hij een toverstokje heeft: wat onze verre voorouders gedaan hebben, gaat ons niet aan. Weg is het probleem. Was het maar zo.

Groepen die tegen wil en dank de last van de geschiedenis dragen, zouden er erg blij mee zijn. Denk aan vrouwen, aan wie tot slaaf gemaakten als voorouder heeft, of aan de Joodse gemeenschap. Vanwege discriminatie, achterstelling of trauma’s sta je aan het begin van de je leven al gelijk met 3-0 achter. De last van de geschiedenis is een feit, geen keuze. Wie deze last draagt, heeft het goede democratische recht om hierop te wijzen. Ook omdat wie in de geschiedenis minder leed daarvan ongemerkt profiteert. Vaak zijn dat juist precies ook de mensen die de geschiedenis schrijven. Zij bepalen ook in alle redelijkheid wat wel of niet interessant is.

Kortom, Walings betoog gaat uit van een naïeve en voor benadeelde groepen zelfs schadelijke manier van geschiedschrijving. Het kan anders en beter. Door geschiedschrijving die de rol van macht kent en blootlegt. Dat doet goede geschiedschrijving namelijk: herinneren aan vergeten stemmen en groepen. Juist wanneer dat ongemakkelijk en politiek gevoelig is. In zulke geschiedschrijving doet iedere stem ertoe.

Peter-Ben Smit is hoogleraar contextuele bijbel-­interpretatie aan de Vrije Universiteit, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden