Opinie

'Goed dat Bussemaker de zweep over de man haalt'

Wie niet wil dat vrouwen worden aangemoedigd om te gaan werken, bezondigt zich aan bijtend cynisme, vindt Margriet van der Linden.

Minister Jet Bussemaker van Onderwijs komt aan op het Binnenhof voor de ministerraad. Beeld anp

Afgelopen zaterdag ('de dag voor Moederdag...', sputterde EU-parlementariër Esther de Lange (CDA) verontwaardigd), en ook nog eens twee dagen voor het begin van de Libelle Zomerweek, gooide minister Bussemaker van OCW de knuppel in het hoenderhok: Nederlandse vrouwen zouden financieel op eigen benen moeten staan en niet afhankelijk moeten zijn van het inkomen van hun man.

Eindelijk staat vrouwenemancipatie weer eens hoog op de agenda met de nieuwe Emancipatienota en is de economische zelfstandigheid van vrouwen een van de belangrijkste speerpunten. Uiteraard barsten de sociale media en de reactiefora op verschillende krantensites uit hun voegen. De hear, hears van 'witte, intellectuele wijven' (dixit) en de tegenwerpingen van mensen 'die pas echt weten wat emancipatie is, namelijk: keuzevrijheid'.

Balans
Over die keuzevrijheid, in aanmerking genomen dat 48 procent van de Nederlandse vrouwen economische zelfstandigheid ontbeert, heb ik in het huidige jubileumjaar van Opzij veelvuldig met vrouwen gesproken. Na 40 jaar is het goed terug te kijken en te zien wat de verworvenheden zijn en waar nog werk te doen is. Punt in die gesprekken bleef de vraag of de maatschappelijke verandering die sinds de jaren zeventig werd verlangd - een balans tussen betaald en onbetaald werk - is geslaagd.

Het antwoord na vier decennia emancipatie in Nederland luidt: nee. Weliswaar zijn Nederlandse vrouwen volop gaan werken, maar in de praktijk blijkt het in de meeste gevallen te gaan om een (te) krappe deeltijdbaan, en blijkt een potentieel van 3 miljoen Nederlandse vrouwen economisch niet autonoom. Nu al niet. In het geval van een scheiding of baanverlies van de (hoofd)kostwinner wordt dat pas echt een probleem. Over het aantal scheidingen zijn de statistieken helder: 1 op de 3 huwelijken eindigt in een scheiding. Over ontslag kunnen door de crisis helaas steeds meer gezinnen meepraten.

Het zijn cijfers, de bekende mantra's haast, van een even bekend als verontrustend gegeven, maar ze dringen net zo moeizaam tot ons door als de waarschuwende teksten op een pakje sigaretten. Keuzevrijheid is hierin dan het hoogste goed, maar wordt in deze discussie zo makkelijk van stal gehaald dat daarmee iedere poging tot maatschappelijke verandering wordt geblokkeerd.

Keuzefeminisme
Deze ik-gerichte emancipatie - een keuzefeminisme waarbij (met name) vrouwen zeggen dat ze de manier waarop ze hun leven inrichten toch zeker zelf bepalen, ook al is dat thuis voor de kinderen zorgen - is niets minder dan een oppervlakkige en ronduit egocentrische kijk op een thema dat niet alleen individuen treft, maar een maatschappij als zodanig. In Nederland komt dit zogeheten keuzefeminisme ook nog eens samen in een zeldzame cocktail met een (over)heersende moedercultuur. Veel moeizamer dan in andere landen komen wij in Nederland af van de traditionele rolverdeling, die rol van zorgend in het huishouden, voor de kinderen en met het vooruitzicht van mantelzorger voor ouders.

Dat heeft alles met ons verleden te maken. In landen als Groot-Brittannië en de VS gingen vrouwen veel eerder de arbeidsmarkt op. Hun mannen moesten tijdens de wereldoorlogen het leger in, de vrouwen namen hun plekken in de fabrieken in. In sommige landen herstelde de welvaart na de oorlog zich maar moeizaam, waardoor vrouwen bleven werken.

Anders was dat in Nederland. Relatief weinig mannen vochten mee in de oorlog. En de wederopbouw verliep snel en succesvol, waardoor er ook geen economische noodzaak was voor vrouwen om te gaan werken. Voordat vrouwen in Nederland ook maar kennis konden nemen van Betty Friedans The Feminine Mystique - persoonlijke verhalen van huisvrouwen, waarmee 50 jaar geleden de tweede feministische golf in Amerika begon - voegde Nederland zich naar het zogenoemde kostwinnersmodel. Bij wet werd bepaald dat vrouwen in het onderwijs, de zorg en werkzaam als ambtenaar moesten stoppen met werken zodra ze trouwden - een eensgezind besluit van het kabinet-Drees/Schermerhorn. De sociaal-democraten beschermden zo de werkgelegenheid voor de mannen, de katholieken het christelijke gezinsdenken.

Traditionele route
Tot ver in de jaren zeventig bewandelde Nederland de traditionele route. Tekorten op de arbeidsmarkt? Anders dan in bijvoorbeeld Zweden, werden vrouwen niet gestimuleerd te gaan werken, maar werden er 'gastarbeiders' uit het buitenland gehaald. De man werkte, de vrouw zorgde. Een keur aan voorzieningen - (betaalbare) kinderopvang, verloven - liet daardoor ook veel langer op zich wachten. Tot op de dag van vandaag zijn de gevolgen van het kostwinnersmodel zichtbaar.

In deze moedercultuur komt zorg voor het grootste deel op de schouders van vrouwen terecht. Vrouwen vinden dat ze daar ook zelf voor mogen kiezen. Maar ze leveren daarmee geen bijdrage aan de oplossing van de emancipatoire vraagstukken: financieel-economische zelfstandigheid voor alle vrouwen waardoor eigen keuzes kunnen worden gemaakt, doorstroming van vrouwen naar de top, beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen. Dit kabinet heeft omvangrijke bezuinigingen in de AWBZ aangekondigd. Mensen moeten voortaan hun zorg zelf organiseren. Op wie zal die zorg in de praktijk neerkomen?

In haar Emancipatienota kiest minister Bussemaker terecht voor de positie van vrouwen én mannen in Nederland. De crisis leert, ook door aangekondigde maatregelen van het kabinet, dat de overheid niet op voorhand met een cheque klaarstaat als het leven een onaangename wending krijgt.

Wake-upcall
De dag voor Moederdag moest de zweep niet zozeer over de vrouwen, mannen zijn in de nota terecht een onderdeel van die zelfde emancipatie. Het is een wake-upcall: het is tijd voor een maatschappelijke balans. Mensen, ook politici, die hier niet tegen kunnen en die vinden dat u dit zelf moet kunnen uitzoeken, zeggen eigenlijk: u heeft recht op uw eigen armoede. Strikt genomen klopt dat. Maar die opvatting getuigt, onder het mom van de vrije keuze, ook van een bijtend cynisme.

Margriet van der Linden is hoofdredacteur van Opzij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden