Opinie

Gij zult renderen of ten onder gaan

Wij accepteren dat alle publieke normen ondergeschikt worden gemaakt aan de rendementsnorm.

Beeld uit de film The Wolf of Wall Street van regisseur Martin Scorsese.Beeld ©Paramount/Courtesy Everett Col

We zijn in ons land al vele jaren bezig veelverdieners, in de regel mensen aan de top van het bedrijfsleven, laatstelijk bij voorkeur bankiers, die naar hartenlust hun eigen inkomen ophoogden, te demoniseren. We noemen ze graaiers, wereldvreemden die het contact met de samenleving hebben verloren en die zich ten onrechte spiegelen aan mensen die nóg meer hebben. Ze moeten zich doodschamen.

Iedere sociaal-psycholoog kan makkelijk aantonen dat bij het ritsen van de genen in praktisch ieder mens het verlangen naar groter, beter en meer is verankerd. Sterker nog: ieder mens weet van zichzelf dat hij dat verlangen heeft. We worden meer gestuurd door wat we willen hebben dan door wat we hebben. Ik ken niemand die uit principe bedankte voor een salarisverhoging. Ook heb ik nooit meegemaakt dat iemand weigerde winst op zijn huis te maken. De meeste mensen willen meer.

Luyendijk

Niettemin ben ik ook tegen te grote inkomensverschillen. Want er is ook onderzoek genoeg om aan te tonen dat gematigde inkomensverschillen de samenleving versterken. Mensen blijken het gelukkigst in landen waar inkomensverschillen het kleinst zijn. Toch slagen beleidsmakers er niet in dat te regelen. De frustratie daarover verhalen we niet op de beleidsmakers, maar op de mensen die doen wat wij ook graag zouden doen: ons inkomen verhogen. Ik begrijp de verontwaardiging van mensen die moeten sappelen om rond te komen heel goed. Niet die van Kamerleden die eerst bij wet dat gedrag mogelijk maken en nu als argument hanteren: 'Ze hoeven toch niet alles te doen wat geoorloofd is'. Maar als je dat niet wilt, maak het dan ongeoorloofd! Daar zijn wetten voor.

In zijn boek over de ontsporing van de financiële sector ontdekte Joris Luyendijk tot zijn ontzetting dat de cockpit van waaruit een grote bank wordt aangestuurd leeg is. Prachtig dat een boek over dat onderwerp zo'n succes heeft. Dat geeft hoop. Maar de bankencrisis is onderdeel van een groter en fundamenteler probleem. Het gaat om de aansturing van de samenleving als geheel. Ook in de cockpit van het ruimteschip aarde zit niemand die aan de knoppen draait. Wel een spook dat met een onzichtbare hand, niet gehinderd door moraal of mededogen, de wereldbevolking een amorele toekomst opdringt.

Honger naar meer

Het is al vaak beschreven hoe het klassieke stelsel van normen en waarden is versplinterd onder druk van de technologische ontwikkelingen die de collectieve fundamenten er onder hebben weggeslagen. Kerken staan leeg. Politieke partijen en vakbonden hebben geen geloof meer. De sociale controle die zij uitstraalden, is verdampt en de residuen ervan worden op internet verramscht. De toegenomen mobiliteit, fysiek en mentaal, heeft zowel echte als morele grenzen poreus gemaakt. Bankiers vergelijken zich niet meer met hun collega's in Blaricum of Wassenaar maar met die in Londen en New York. De CEO van Goldman Sachs verdient 1,7 miljoen dollar per maand. Daarmee vergeleken zijn onze topbankiers kleine krabbelaars die niet begrijpen waar-om mensen zich druk maken over de fooi die zij per maand ontvangen.

Technologische ontwikkeling is autonoom, niet tegen te houden. Toen de traditionele waardegemeenschappen erdoor werden gesloopt, hadden er nieuwe, hedendaagse moeten worden uitgerust. In de werkomgeving, het onderwijs, de sport, de buurt, eventueel met sociale dienstplicht. Met daarop afgestemde inrichtingsmaatregelen om het gedrag te beïnvloeden. Vergelijk het met het verkeer. Een nieuwe technologie, de auto, veroverde de wereld. Het zou een zooitje zijn geworden als de automobilist niet via verkeersregels, eenrichtingsverkeer, stoplichten, rotondes, verkeersdrempels, rijexamens, was geleerd zich te gedragen.

In het maatschappelijk verkeer gebeurde het tegendeel. Zo'n 35 jaar geleden is begonnen het traditionele normenstelsel te vervangen door een normloos ordeningsbeginsel, afgestemd op mensen die hongeren naar steeds meer, behalve gerechtigheid.

Rendementsnorm

In een nieuwe, superkapitalistische, digitale revolutie wordt geld met de snelheid van het licht rondgepompt, op zoek naar de plek met de laagste (loon)kosten en het hoogste rendement . De spindoctors van die revolutie maken ons wijs dat de wereld een dorp is geworden. In werkelijkheid werd ze een wingewest voor multinationals. Om het winstvermogen te versterken wordt op dit moment gewerkt aan het TTIP, het Trans-Atlantisch Vrijhandels en Investeringsverdrag tussen de EU en Amerika. Op de site van de overheid is te lezen dat daarmee de toegang tot elkaars markten wordt verbeterd en belemmeringen, zoals verschillen in regels en standaarden voor producten, worden weggenomen. De wereldwijde jacht naar het hoogste rendement krijgt een nieuwe impuls.

De rendementsnorm is simpel omdat die kan worden vertaald in getallen. Omdat die norm goed aansluit bij wensen uit ons reptielenbrein, wordt geaccepteerd dat alle andere publieke normen er ondergeschikt aan worden gemaakt. Alles wat in meer dan honderd jaar aan beschaving is opgebouwd om de nevenschade van het kapitalisme te beperken wordt nu in een 'race to the bottom' weer afgebroken. Verschillen tussen mensen worden groter, humanitaire waarden worden ingeruild voor individueel gewin, rechten van onrendabelen worden vergruizeld, grondstoffen worden uitgeput, en alles wat kan branden wordt verbrand om nog meer dingen te kunnen produceren die we niet nodig hebben.

Nieuwe afgod

De nevenschade, zoals de verzieking van het klimaat, wordt steeds groter. Met mogelijk catastrofale gevolgen. De onzichtbare hand prikkelt de wereldcollectiviteit wel de vrijhandel te versterken maar niet om de opwarming van de aarde tijdig te keren. Of dacht u dat Shell werkelijk zo dom is om voor 64 miljard euro vloeibaar aardgas te kopen om het vervolgens weer de grond in te pompen?

Gevestigde instituties, politieke partijen voorop, willen blijven bestaan en schikken zich gewillig naar de eisen van de nieuwe afgod. Een versplinterde samenleving met een versplinterd normenstelsel heeft een grotere en sterkere overheid nodig. In plaats daarvan wordt die steeds verder afgetuigd om meer ruimte te bieden aan het superkapitalisme. De democratie is verworden tot een ritueel om burgers de illusie te laten dat ze iets hebben in te brengen. Als meer rendement hoofddoelstelling van beleid is, kun je uitrekenen wat daarvoor de geschiktste maatregelen zijn. Voedsel voor technocraten. Een feitelijke analyse van het overheidsbeleid zou uitwijzen dat de computermodellen van het Centraal Planbureau en de Europese Commissie veel en veel meer invloed hebben dan alle parlementen bij elkaar. Verkiezingsprogramma's worden tevoren al getoetst of ze aan de eisen voldoen. De controlefunctie van het parlement is een lied van schijn en wezen geworden.

Koerswinsten

Luyendijks metafoor met niemand in de cockpit van het bankwezen is verouderd. Het is wrang, maar als beide piloten van het in de Alpen verongelukte vliegtuig zich op de wc hadden opgesloten zouden de passagiers met de automatische piloot veilig zijn geland. Computers kunnen steeds meer. Ze zijn bij uitstek geschikt om het rendementsdenken te ondersteunen. Met zelflerende algoritmen kunnen ze mensen ook het ingewikkeldste werk uit hoofd en handen nemen en ze kunnen via datamining, nudging en reclame consumenten meer en meer laten kopen en weggooien.

De computers op Wallstreet leren met algoritmen ook steeds beter hoe ze koerswinsten kunnen maken. Op weg naar de volgende crisis komt het moment dat ze tegelijk besluiten om winst te nemen en al hun aandelen te verkopen. Tel uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden