Opinie op ZondagEsther van Fenema

Gevaren van de gefragmenteerde mens

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, nu is het de beurt aan psychiater Esther van Fenema.

Beeld REUTERS

Als je bezig bent met een Ikea-kast, dan kan het zijn dat je zó wanhopig wordt dat je de helpdesk belt om te voorkomen dat je huisgenoten of huisraad iets aan doet waar je later spijt van krijgt. De psychologisch afgetrainde medewerker staat je vriendelijk te woord en heeft geleerd om te deëscaleren door om de zin empathisch op te merken ‘ik begrijp dat het heel vervelend is voor u’. 

Hij kan meestal niet werkelijk iets voor je betekenen omdat de echte verantwoordelijkheid binnen het bedrijf is gefragmenteerd en daardoor ongrijpbaar is geworden. Moertjes, panelen, transport en klachten vallen allemaal onder een andere afdeling, met ieder hun eigen manager en protocol. 

Zoals Marianne Zwagerman laatst treffend beschreef in haar column in Trouw: ‘we hebben arbeid gedehumaniseerd, menskracht onzichtbaar gemaakt. Medewerkers zitten verscholen achter schermen, twitteraccounts en algoritmes. Anonimiteit verandert mensen in monsters. Ik acht mijzelf redelijk beschaafd, maar ook ik schreeuwde laatst als een hysterisch viswijf aan de telefoon tegen een medewerker van een verzekeringsmaatschappij: lazer dat script nou eens weg en GEEF ANTWOORD als een mens!’

Inferieure zorg

Ook in de gezondheidszorg is fragmentatie een feit en dat leidt onherroepelijk tot inferieure zorg omdat een individu nou eenmaal meer is dan de som van zijn of haar delen. Ik sprak laatst een familielid dat leed aan een mogelijke hartritmestoornis en ‘door de medische molen’ moest. 

Talloze afspraken en onderzoeken later zag hij voor het eerst een arts in het hippe streekziekenhuis. Deze arts bleek slechts verantwoordelijk voor de longfunctie en kon daarom geen uitspraken doen over zijn hart. Daarvoor stond een andere poli-afspraak gepland, zo’n twee weken later. 

De betreffende patiënt werd steeds onrustiger omdat hij het gevoel had dat niemand zijn situatie overzag, waardoor zijn vertrouwen in een goede afloop steeds verder afnam. ‘Ze kunnen in elk geval wel lekker cashen op al die verschillende onderdelen van mij’, mopperde hij. Het gefrustreerde familielid zat er niet ver naast, want in de huidige DBC (Diagnose Behandeling Combinatie)-structuur is een ‘heel mens’ vooral lastig want niet rendabel.

Identiteitsgevoel

We sturen tegenwoordig graag op ‘shareholders value’ en daarvoor is controle essentieel, zelfs als we daarvoor moeten deprofessionaliseren en dehumaniseren. Het individu opknippen in losse onderdelen is bepaald niet zonder risico’s want een solide identiteitsgevoel kan alleen bestaan bij de gratie van een ‘geïntegreerde’ persoonlijkheid.

Als er teveel ‘losse delen’ zijn, loop je het risico op een borderline-achtige persoonlijkheidsstructuur, waarin de realiteit met al haar grijstinten en soms ook tegenstrijdigheden niet goed wordt verdragen. Uit pure onmacht wordt de wereld in ‘goed’ en ‘slecht’ onderverdeeld en het is volgens mij geen toeval dat we steeds sneller gekwetst zijn en de wereld indelen in daders en slachtoffers.

Bij borderline-patiënten zie je dat langdurig misbruik op jonge leeftijd de integratie van het individu ernstig verstoort. Hierdoor kunnen patiënten lijden aan een gevoel van overzicht- en controleverlies omdat steeds weer een ander persoonlijkheidsdeel domineert en dus de realiteit bepaalt.

Vliegreizen

Ik vind het gefragmenteerde individu van nu vooral erg verwarrend. Jongeren die Greta Thunberg aanbidden maar zich toch laten verleiden om te gaan backpacken in Zuidoost-Azië voor ‘de ervaring’ en wat leuke Instagram-foto’s. Uit cijfers van het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen (NBTC) en marktonderzoeker TNS Nipo blijkt dat het aantal vliegreizen voor vertier het afgelopen jaar zelfs met 3 procent steeg ondanks de zorgen over klimaatverandering.

Zijn we zo hypocriet geworden of overzien we onszelf niet meer door al die losgezongen delen?

In Japan speelt de commercie schaamteloos in op deze fragmentatie met zogenaamde Cuddle-cafés, waarin fysieke en emotionele elementen uit een relatie op de menukaart staan. Zo kan je ervoor kiezen om met je hoofd in iemands schoot te liggen, elkaar diep in de ogen te kijken, of betaal je een paar tientjes om door je haar te laten strijken.

Ik vraag me weleens af of er een verband bestaat tussen het verbrokkelde individu en het toenemende gevoel van stress, leegte en passiviteit.

Als individu zijn we in staat om ons te laten meeslepen door emoties en kunnen we onszelf overstijgen om grootse dingen te doen als we het gevoel hebben dat het echt ergens om gaat. Hierdoor kan een individu lastig en onvoorspelbaar zijn, terwijl fragmenten laten zich afleiden, sturen en manipuleren door de hoogste bieder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden