Geschiedschrijving is kunst

Al valt er goed geld te verdienen met het verleden, de echte waarde van geschiedenis ligt in de nutteloosheid en de kritische reflectie

Quizzen op tv, een Nationaal Historisch Museum en nu dan weer de Week van de Geschiedenis. Nederland om-armt het verleden. In Nijmegen is het enthousiasme voor de geschiedenis voelbaar geworden bij de viering van Nijmegen 2000, enkele jaren geleden. De donjon van de ooit machtige burcht werd tijdelijk herbouwd.

Zeer rijken
Exposities over de gebroeders Van Limburg, over het Romeinse leven van alledag en dat van de zeer rijken, en zelfs over de ‘Seventies’ liepen storm. Wij zijn trots op onze geschiedenis en prijzen de stad aan als ‘Altijd Nijmegen’.

Een stadsbestuur dat zo’n rijke historie niet zou gebruiken voor promotie en onderscheidend vermogen ten behoeve van onze economie, het toerisme en het leefklimaat zou niet deugen voor zijn taak. History sells, dat weet Geert Mak, en dat weten de makers van Andere Tijden. Er is een koopkrachtige vraag naar historische producten en verhalen.

Er is echter een groter belang dan de typisch Hollandse koopmansgeest die bij ‘citymarketing’ hoort. De emeritus hoogleraar geschiedenis Maarten van Rossem heeft wel eens verzucht dat het hem heel wat waard zou zijn als geschiedenis geen enkel nut zou hebben. Hij zag geschiedschrijving graag gerangschikt in dezelfde categorie als postzegels verzamelen, poëzie schrijven en paardrijden, ‘evident nutteloze activiteiten die toch veel genoegen geven’.

Van Rossem heeft een punt. Historisch onderzoek en daarvan kennisnemen hebben een betekenis in zichzelf. Het hééft geen maatschappelijke waarde als ik voor mijn pure genoegen het boek van Tom Holland over het oude Perzië lees, en waarschijnlijk kan de maatschappelijke betekenis ook niet worden gekwantificeerd als straks bij een opgraving onder Plein 44 wat Romeinse bekers en munten tevoorschijn komen. Sterker nog, mensen kunnen met recht roepen dat zoiets alleen maar veel tijd en geld kost

Genieten
Het genoegen van de geschiedschrijving en het je daarin als lezer en kijker verliezen, is een vorm van kunst. De kunst van het scheppen, de kunst ervan te genieten. Nutteloos en toch van waarde. Waarom? Omdat historie de beschaving weerspiegelt. Geschiedenis is een kwestie van beschaving. Weten dat je op de schouders van je voorouders staat en dat je daarom zo lang bent en zo ver kunt kijken. Weten dat we zoveel gebrek aan beschaving door de eeuwen hebben overwonnen en toch elke dag weer daartegen moeten vechten.

Natuurlijk: geschiedenis heeft ook directe maatschappelijke betekenis. Niet omdat we de lessen van het verleden één op één kunnen toepassen op vandaag en morgen of omdat de geschiedenis zich altijd zou herhalen.

Inzicht
Maar wel omdat cultuur en menselijke relaties alleen kunnen bestaan bij de gratie van inzicht in de wereld en in wat mensen beweegt. Relativeren, in context plaatsen, duiden wat maatschappelijk van belang is, dat vraagt om historisch besef.
Het gaat er niet om dat kinderen op school in een Engelse tekst William of Orange tegenkomen en dat vertalen als Willem Sinaasappel. Het gaat niet om de feiten maar om het gevoel.

Het gevoel voor de diepte van de geschiedenis verschaft ons ook een perspectief op vandaag, en misschien wel een blik op de toekomst. Dat is van belang binnen de muren van school maar ook daarbuiten. Historisch besef is een noodzakelijk element van volwaardig burgerschap.

Canon
Wie met andere mensen leeft, heeft een kader nodig om zelf in situaties van alledag te communiceren, toetsstenen om de pleidooien van anderen kritisch te kunnen beoordelen in plaats van daar blind op te vertrouwen. Het eerste rapport van de nationale Commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon van drie jaar geleden citeerde als motto uit het bijbelboek Spreuken: ‘Waar het visioen ontbreekt, verwildert het volk.’

Daargelaten dat ‘verwilderen’ tegenwoordig een partijpolitieke betekenis lijkt te hebben, heeft deze spreuk een grote zeggingskracht. Wellicht is echter oordeelsvermogen nóg belangrijker dan visioenen. Goed oordeelsvermogen dat gebaseerd is op kritische reflectie van wat er is en wat er wordt beweerd. Dat bestaat niet zonder historisch inzicht.



Dit is een bekorte versie van de toespraak die hij vorige week hield die worden gepresenteerd in de Mariënburgkapel, het Nijmeegse Huis van de Geschiedenis, ter ere van de Week van de Geschiedenis en de lancering van de Canon van Nijmegen, ijftig hoogte- en dieptepunten uit de historie van de oudste stad van Nederland.

zie ook: Vkgeschiedenis.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden