Columnkustaw bessems

Geschiedenis is nodig om duidelijker te maken waar we het over hebben

null Beeld

Ik wilde graag weten hoe de holocaust heeft kunnen gebeuren, om herhaling te helpen voorkomen. Zo zei ik het in het voorstelrondje als eerstejaars geschiedenis.

Het was meteen gezellig.

In werkelijkheid was het zo gegaan: terwijl ik in een ver buitenland zat, had mijn moeder op een voorlopig formulier maar geschiedenis ingevuld en ik was vergeten om daar nog naar te kijken.

Maar het was niet onwaar: ik wilde best de holocaust begrijpen. Helaas zou de opleiding daarin niet geheel voorzien. Wat ik wel leerde: hoe ingewikkeld de verhouding is tussen de blik van nu en gebeurtenissen van vroeger, en wat een rijkdom dat is. Je bent beïnvloed door wat je nu meemaakt, dat heeft gevolgen voor hoe je het verleden beziet. Maar leer je meer over dat verleden, dan word je verrast en ga je juist anders kijken naar de wereld waarin je leeft. Dat herhaalt zich oneindig en in permanente discussie, waardoor je zaken steeds beter begrijpt, maar nooit kunt zeggen: nu snap ik het!

Momenteel wordt veel op de geschiedenis teruggegrepen. Door emancipatoire bewegingen met aanklachten tegen historisch onrecht. En door conservatieven die in het verleden de voorwaarde zien voor de verworvenheden die we koesteren.

De critici die Napoleon van de week tijdens diens herdenking in Frankrijk neerzetten als vrouwenhater en slavendrijver krijgen het verwijt dat zij een historische figuur beoordelen naar hedendaagse maatstaven. Maar degenen die het voor Napoleon opnemen, door bijvoorbeeld te wijzen op zijn betekenis voor de huidige wetgeving en instituties, doen dat óók. Hoe anders kunnen ze die prestaties waarderen?

Zo’n discussie is goed en laat de urgentie van geschiedschrijving zien. Zolang we maar niet blijven hangen in voors en tegens, maar ons ook afvragen hoe Napoleon dan kwam tot de herinvoering van de slavernij of de Code Civil. Door welke omstandigheden, welke mechanismen, welke eigenschappen? Is daarin, los van ons oordeel, een gemeenschappelijke werkelijkheid te vinden?

Het historisch verhaal is een blokkentoren die je soms onderuit moet schoppen om te zien of je hem een volgende keer niet anders opbouwt. Zoals Roxane van Iperen deed in haar 4 mei-lezing. Iedereen roept: ‘Dit nooit meer!’, zei ze, maar zonder het lijden dat daaraan ten grondslag ligt ten volle te aanschouwen. Al te gretig wordt geconcludeerd dat er tijdens de oorlog slechts toevallige daders en toevallige slachtoffers waren.

Lessen trekken uit het verleden gaat alleen als we er steeds opnieuw in duiken. Want dat het onkies is van Forum voor Democratie om op een poster de beperkingen vanwege corona te vergelijken met de bezetting, ja, zover komen de meesten nog wel. Maar dat Thierry Baudet zo lang salonfähig bleef, terwijl hij al vier jaar een dolkstootlegende propageert over vijandelijke elites die ons ziek willen maken met migranten? Dat getuigt van weinig bewustzijn.

Nu nog wordt het nieuws gevonden wanneer sommige Forum-politici zuinig afstand nemen van zo’n relletje om een poster. Zonder de context erbij dat ze achter een man aanlopen die consequent extreem-rechtse propaganda spuit.

Het is bijna knap dat de publieke omroep erin is geslaagd uitgerekend in deze tijd zijn historische programma Andere tijden te laten verpieteren. Natúúrlijk is het mogelijk om tv over geschiedenis te maken die én verdiepend is én bingewaardig, en die ook de volksstammen bereikt – ik behoor ertoe – die zich niet meer kunnen voorstellen dat je op een bepaald moment van de week voor de tv moet gaan zitten om iets te zien.

Geschiedenis is nodig, niet om ons te vertellen wat we moeten vinden, maar wel om duidelijker te maken waarover we het hebben.

Mailen? k.bessems@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden