Opinie

'Geopolitieke crises laten zien: nut van omstreden spionage valt tegen'

De winst van digitale spionage en het afluisteren van wereldleiders valt tegen, schrijft Teun van Dongen, promovendus aan de Universiteit Leiden. 'De NSA beschikt over zo'n beetje alle digitale informatie ter wereld, maar wordt verrast door de opkomst van de Islamitische Staat en andere grote geopolitieke verschuivingen.'

Projectie van de Duitse artiest Oliver Bienkowski op de Amerikaanse ambassade in Berlijn, nadat het bekend werd dat NSA de Duitse regering afluisterde. Beeld epa
Projectie van de Duitse artiest Oliver Bienkowski op de Amerikaanse ambassade in Berlijn, nadat het bekend werd dat NSA de Duitse regering afluisterde.Beeld epa

Volgens Chuck Hagel, de Amerikaanse minister van Defensie, is de Islamitische Staat (IS) gevaarlijker dan al-Qaeda. Dit is een juiste inschatting, maar ook een rijkelijk late. Amerikaanse inlichtingendiensten hebben het gevaar van de IS lange tijd onderschat en werden verrast door de plotselinge opmars van de groep. De verklaring voor deze misser is eenvoudig: de IS maakt voor zijn interne communicatie gebruik van koeriers en niet van digitale communicatiemiddelen.

Hiermee heeft de groep zich onttrokken aan het zicht van de NSA, de Amerikaanse geheime dienst die zich bezighoudt met het verwerven van digitale inlichtingen. Het op grote schaal binnenhalen van digitale communicatiegegevens, wat ook in Irak gebeurt en waarvan ons door voorstanders in en buiten Amerika wordt voorgehouden dat het de nationale veiligheid dient, is hier dus nutteloos gebleken.

Traditioneel opsporingswerk
En dit is geen incident, want op het gebied van terrorismebestrijding in het Westen zijn de resultaten van de 'big data'-benadering niet veel beter. Keith Alexander, voormalig hoofd van de NSA, beweerde op enig moment dat de NSA dankzij de digitale surveillance wereldwijd 54 terroristische aanslagen had voorkomen, maar later trok hij die bewering begrijpelijkerwijs weer in. Onderzoek heeft namelijk uitgewezen dat plannen voor aanslagen worden verijdeld door traditioneel opsporings- en inlichtingenwerk, en niet door het soort 'datacrunching' waar de NSA door in opspraak is geraakt.

Ook in het afluisteren van wereldleiders en diplomaten, een andere activiteit die het afgelopen jaar veel stof deed opwaaien, heeft de NSA geen gelukkige hand. Hoewel de dienst beschikte over een grote verzameling gegevens over de politieke leiders van Rusland, werd de annexatie van de Krim niet voor mogelijk gehouden. Nog een dag voordat Poetins troepen de Krim bezetten, geloofden de Amerikanen niet dat de Russische president deze gok zou wagen.

Een andere misvatting betrof de jonge dictator Kim Jong-un, die tegen alle verwachtingen in zijn positie als leider van Noord-Korea verstevigde, en niet de economische hervormer bleek waar de diensten hem voor hielden. Net als bij de opkomst van de IS, gaat het in deze gevallen om geopolitieke ontwikkelingen van formaat, en ook hier heeft de NSA de miskleunen niet kunnen voorkomen.

Falen van NSA
Ook hier hoeft het falen van de NSA geen verwondering te wekken. Het afluisteren van wereldleiders en diplomaten lijkt gebaseerd op het idee dat meer informatie automatisch tot meer inzicht leidt, maar waarschijnlijk bevestigt het vooral wat de diensten allang weten. Over de meeste politieke leiders waar de NSA in geïnteresseerd is, is immers al veel bekend uit andere bronnen. Waarom de telefoon van Angela Merkel aftappen als elke goed ingevoerde diplomaat weet wat de bondskanselier wil, denkt en vindt?

Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld het afluisteren van Europese ambassadeurs in het gebouw van de EU-missie in de VS. Een diplomaat die zijn vak verstaat, weet wat de belangen van andere landen zijn, dus wat elektronische spionage daar nog aan toe kan voegen, mag Joost weten. Niet voor niets werd al in 2006 in een NSA-memo opgemerkt dat het aftappen van de telefoons van wereldleiders weinig oplevert. Hiermee is niet gezegd dat het ook altijd duidelijk is wat deze leiders gaan doen, maar die ongewisheid is inherent aan inlichtingenwerk en kan niet worden weggenomen door alsmaar meer informatie te verzamelen.

Onlangs werd op deze site terecht gepleit voor een discussie over wat we als maatschappij verwachten van onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Bij een dergelijke discussie hoort ook een afweging van de veiligheid die inlichtingendiensten ons brengen tegen de schade die ze toebrengen aan andere zaken die we waardevol vinden.

Opgeven van privacy
Persoonlijk vind ik dat in het bijzonder de Britten en de Amerikanen de infrastructuur van een politiestaat aan het opbouwen zijn, maar dat is tot op zekere hoogte een kwestie van smaak. Als tegenover dergelijke praktijken een bepaalde winst zou staan, zou iemand anders kunnen oordelen dat zij of hij bereid is om hiervoor bijvoorbeeld privacy op te geven. Deze laatste positie is echter moeilijk houdbaar nu duidelijk begint te worden dat de 'big data'-benadering en het grootschalig afluisteren van wereldleiders en diplomaten het inzicht van geheime diensten niet merkbaar verbetert. Immers, de NSA beschikt over zo'n beetje alle digitale informatie ter wereld, maar wordt verrast door de grootste geopolitieke verschuivingen van het afgelopen decennium en heeft nooit aannemelijk gemaakt dat de omstreden spionageprogramma's iets hebben bijgedragen aan het voorkomen van aanslagen.

Deze constatering moet een belangrijke rol spelen in de discussie over de toelaatbaarheid van de methoden die door Edward Snowden aan het licht zijn gebracht. Als dergelijke methoden geen resultaat opleveren, worden burgerrechten en diplomatieke verhoudingen voor niets op het spel gezet, en dat is onacceptabel.

Teun van Dongen is deskundige op het gebied van nationale en internationale veiligheid en is als promovendus verbonden aan de Universiteit Leiden.

null Beeld epa
Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden