Geluk kan je niet maken of kopen, het overkomt je en het is iets spiritueels

Emeritus hoogleraar middeleeuwse letterkunde Herman Pleij (1943) veranderde van mening over geluk.

Herman Pleij Beeld Ivo van der Bent

Oude opvatting

'Geluk is materieel en maakbaar. Ik kom uit een eenvoudig milieu in Hilversum, maar ik zat toevallig wel op een chique school, met vriendjes die van alles hadden. Een van die vriendjes had een glimmende leren voetbal met een veter erin gekregen. Dat je zo iets bezat, vond ik een groot geluk. We gingen ermee op straat spelen. Maar na 10 minuten rolde de bal op de weg en reed er een vrachtauto overheen. Pang. Vreselijk. Ik was diep ongelukkig. Achteraf leerde ik toen meteen wat Augustinus in de 5de eeuw heeft vastgesteld: dat je geluk alleen kunt kennen als je ook ongeluk kent. Hij zei: het nare, het kwade heeft zin.

'Dat materiële zette zich voort in mijn studententijd. Maar ook lekker eten en drinken, met vrienden uitgaan, zag ik als puur geluk.

'Ik was van mening dat je geluk zelf kunt bewerkstelligen door hard te werken. Het ware geluk moest ook in mijn vakbeoefening liggen. Als ik flink mijn best deed, zou ik op gezette tijden vast nieuwe dingen ontdekken en verrassende inzichten ontwikkelen. Natuurlijk hoorde het toeval daarbij een handje te helpen, maar als specialist in de Middeleeuwen wist ik dat Fortuna altijd wel een keer toeschoot. Geluk kun je afdwingen.'

Het kantelpunt

'Ik kreeg een intense en persoonlijke gelukservaring. Het overkwam mij in de natuur toen ik op de fiets zat. Een onbekend gevoel maakte zich van mij meester. Opeens viel alles op zijn plaats en was alles harmonieus. Dat het mij in de natuur overkwam, vind ik interessant, want de Franse filosoof Jean Jacques Rousseau schreef in de 18de eeuw dat mensen gelukkig worden in de natuur.

In de Bijbel, in het verhaal van Adam en Eva, speelt het ook een grote rol - het paradijs komt niet uit de lucht vallen als geluksconcept of als mythe. Dat geldt ook voor mij, ook al heb ik geen christelijke achtergrond, en ben ik overtuigd atheïst.

'In mijn essay voor de Maand van de Geschiedenis, Geluk!? - Van hemelse gave tot hebbeding, dat dit weekend uitkomt, besteed ik ook veel aandacht aan die natuurbewegingen en de zoektocht naar geluk.'

Nieuwe opvatting

'Geluk heb je niet in de hand, het overkomt je en het is iets spiritueels. Je kunt het niet verklaren, niet oproepen, niet regisseren en niet vasthouden. Het is een mysterie. Ik pleit voor een opwaardering van geluk als de privé-ervaring van een individu. Niet te verwarren met genotservaringen als met vrienden eten, drinken en mooie reizen maken. We moeten de verdere devaluatie van het begrip geluk niet langer accepteren.

'Er is een groeimarkt voor maakbaar geluk op bestelling. Je moet ervoor betalen. Dat vermarkten heeft een zekere devaluatie van het begrip met zich meegebracht. Als je aan yoga doet, word je gelukkig. Ik geloof dat het ontspannen is, maar de relatie met geluk vind ik verbijsterend.

'Ook een blad als Happinez heeft de maakbaarheid en betaalbaarheid van geluk als uitgangspunt. Begin dit jaar verscheen nummer 100 dus had de redactie een handleiding bedacht met honderd tips om gelukkig te worden. Met als impliciete boodschap: gelukkig zijn kun je leren of kopen. Blijf je tobben, dan ben je een loser. Ik vind dat kwalijk.

'Daarnaast vind ik de link die de geluksindustrie met de wetenschap legt, beangstigend. Er zijn geluksprofessoren aan gerenommeerde universiteiten als de Erasmusuniversiteit in Rotterdam. Volgens wetenschappelijk onderzoek staat Nederland op nummer 6 van gelukkigste landen ter wereld. Maar wat zijn de criteria? Een geringe afstand tussen arm en rijk, goede zorg en nabijheid van de overheid. Maar niemand in Nederland wordt toch wakker met het idee: 'Wat ben ik gelukkig, dankzij de geringe afstand tussen arm en rijk, de zorg en nabijheid van de overheid?' Onzin. Welzijn en welbevinden moeten we niet verwarren met geluk. En laten we mazzel overlaten aan de postcodeloterij.'

Het effect

'Ik ben spiritueler geworden, en daardoor ook mijn vakgebied, de Middeleeuwen, beter gaan begrijpen. Kerk, kunst en spirituele oefening horen bij die tijd. Ik kan me beter verplaatsen in de mensen die toen leefden en wat hen nou bewoog.

'Ook ben ik anders naar mijn werk gaan kijken. Ik vind het ontzettend leuk, interessant en bevredigend. Maar ik heb geleerd dat ik - anders dan ik vroeger dacht - er geen gelukservaring zal vinden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden