Geloof en geweld hebben geen relatie

Geweld heeft evenveel seculiere als religieuze wortels en gelovigen en niet-gelovigen zijn vaak even slecht.

Kruistochten zijn wél een voorbeeld van een godsdienstoorlog

De aanslagen in Parijs lijken de opvatting te bevestigen dat godsdienst geweld genereert. Het recente geweld wordt geplaatst in de geschiedenis van kruistochten, godsdienstoorlogen, inquisitie, religieuze onverdraagzaamheid. Toch is historisch gemakkelijk aan te tonen dat geloof en geweld geen intrinsieke relatie hebben.

De kruistochten waren godsdienstoorlogen, de Dertigjarige Oorlog tussen protestanten en katholieken deels ook. Maar deze oorlogen vallen statistisch in het niet bij de feodale oorlogen, successieoorlogen, territoriale oorlogen, koloniale oorlogen, handelsoorlogen, burgeroorlogen, onafhankelijkheidsoorlogen, Afrikaanse stammenoorlogen, om maar te zwijgen van lang voorbije oorlogen van Perzen, Grieken, Romeinen, Mongolen en precolumbiaanse volken en de moderne twee wereldoorlogen.

De godsdienstoorlogen in het verleden hadden evenzeer sociale en politieke oorzaken als religieuze, en er zijn meer mensen gedood in naam van expliciet atheïstische ideologieën in de twintigste eeuw dan door alle religieus geweld bij elkaar.

In polemieken tegen godsdienst wordt het 20ste-eeuwse ideologisch geweld vaak ook als in principe religieus geweld geduid door te stellen dat de leiders van die ideologieën, Lenin, Hitler en Stalin, zich christelijk-religieuze kenmerken hadden eigen gemaakt (messianisme, dogmatisch denken, uitverkorenheidsbesef) en dáárom zo totalitair handelden. Dat is hermeneutische acrobatiek die bovendien niet klopt bij de verwante ideologische massamoordenaars die buiten een religieuze cultuur stonden als Mao Zedong, de Rode Khmer, de Koreaanse Kims en anderen.

Het feit dat antireligieuze ideologieën meer geweld hebben gegenereerd dan godsdiensten, kunnen wij moderne atheïsten niet aanrekenen, want het verklaarde atheïsme van communistische dictators had niets gemeen met tolerant intellectueel atheïsme. Echter deze nuancering binnen het atheïsme geldt dan ook voor gelovigen, en dat wordt vaak vergeten door wie stelt dat geloof en geweld intrinsiek samenhangen. Want als moderne atheïsten mogen stellen dat het gewelddadige atheïsme van totalitaire ideologieën niet het atheisme als levensbeschouwing diskwalificeert, dan moeten zij ook van gelovigen aanvaarden dat zij geweld in naam van religie als wezensvreemd aan hun geloof beschouwen en als misbruik van religie kwalificeren.

Van tweeën een: óf atheïsme en godsdienst kunnen ondanks hun ideële doelstellingen beide op een perverse wijze gebruikt worden door hun aanhangers, óf geen enkele levensbeschouwing kan bogen op morele juistheid en intellectuele oprechtheid.

Geweld heeft evenveel seculiere als religieuze wortels en gelovigen en niet-gelovigen zijn vaak even slecht, maar gelovigen wordt het zwaarder aangerekend, omdat zij in tegenspraak met hun geloof handelen.

Een ander atheïstisch cliché in de bewijsvoering voor de gewelddadige aard van religie is de verwijzing naar bloedige passages in het Oude Testament. Maar die zijn beslist niet het hoofdthema. En de door Maarten 't Hart (in De Schrift betwist) getelde meer dan een half miljoen oorlogsdoden in het Oude Testament is retorische overdrijving van de oudtestamentische auteurs net als de onwaarschijnlijk hoge leeftijden van de aartsvaders of de ongelooflijke rijkdom- men van koning Salomon.

Vanuit seculier historisch perspectief was de strijd in Kanaän een politieke overlevingsstrijd, net als alle volken die voerden. En daarbij zijn de Israëlieten juist vaker het slachtoffer van hun omringende rijken dan aanstichters van oorlog.

Maar religieus belangrijker is dat in het Nieuwe Testament het vijanddenken helemaal afwezig is, daar wordt juist opgeroepen vijanden lief te hebben en wordt geweldloosheid tot in het absurde gepredikt ('andere wang toekeren').

Dat christenen dit hoge ideaal niet hebben nageleefd, is een andere zaak. Maar dat betekent niet dat het geloof de belangrijkste bron van kwaad is. Men verwerpt toch ook niet de idealen van de Franse Revolutie, omdat er in naam van liberté en egalité zoveel mensen zijn geguillotineerd, méér dan er zijn verbrand in naam van God?

Kortom, godsdienst en geweld hebben een relatie maar vooral een tegenstrijdige.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden