ColumnMarcia Luyten

Geloof de autocraat op zijn woord

Een nacht nutteloos voor de buis. Nog lang geen president in zicht en toch zitten blijven, als was het een wake voor de vrije wereld. Toen dagen later Biden ging winnen, overviel mij de verslagenheid. 70 miljoen mensen stemden voor het afschaffen van de democratie. To hell ermee. Met de rechtsstaat en het algemeen kiesrecht (prima dat Trumps partij al jaren probeert Amerikanen van kleur het stemmen te beletten, zelfs zwarten en latino’s kozen Trump). To hell met wetenschap, met feiten in het algemeen. Met belasting betalen. Met de waarheid.

Je staat erbij en kijkt naar CNN, naar het wel of niet flippen van staten, afwachtend welke kant het balletje uitrolt. Precies dat gebeurt met mensen die de democratie zien verliezen, schrijft Masha Gessen in Surviving Autocracy (vertaald als Hoe overleef je een autocratie?) Ze constateert dat mensen die leven onder totalitair bewind ‘niet meer opletten, zich terugtrekken’. Het tegendeel geldt voor de opgehitste aanhang van de autocraat. Die is opgefokt fanatiek. In de hoofdstad van Pennsylvania vulde een plein zich met vlaggen, vuurwapens en spandoeken: ‘Stop the Steal’. Die mensen zagen ‘bewijs van verkiezingsfraude op TikTok en Fox’.

Daar was 25 jaar eerder de systeemrot begonnen, bij Fox News-oprichter Roger Ailes. In de fantastische BNNVARA-serie The Loudest Voice, (Russell Crowe, ooit Gladiator, als Ailes) zien we hoe Fox media en politiek voorgoed verandert. Fatsoen en feiten worden afgeschaft. Paranoia, machtswellust, vreemdelingenhaat en racisme stuwen het nieuws. De democratische instituties waarin de Amerikanen een haast religieus vertrouwen hebben, schrijft Gessen, blijken veel kwetsbaarder dan gedacht.

De Amerikaans-Russische schrijver hekelt de lijdzaamheid die mij overviel tijdens het tellen van de Amerikaanse stemmen. Niet jammeren maar handelen, is de opdracht. Media zijn cruciaal. De ‘neutrale toon’ van ‘normaliserende krantentaal’ helpt lezers ‘het onverteerbare te verteren’. Juist mainstreamkanalen maken de autocraat salonfähig.

Journalisten moeten uitingen van Trumpisme niet verslaan als nieuws, ze moeten het systeem dat democratie en rechtsstaat uitholt beschrijven.

Gessens les vertaald naar Nederland: pr-stunts van FvD-leider Baudet als het takelen van piano’s, verkleedpartijen in de Tweede Kamer of orakelen in potjeslatijn niet behandelen als nieuwsfeit. De FvD-voorman niet als gewone politicus aan een talkshowtafel zetten – tenzij bevraagd op het systeem dat hij voorstaat, zoals Jinek vorige week toen ze Baudet ondervroeg over de nazistische sympathieën van kandidaat-Kamerlid Frederik Jansen.

Daar is een andere aanwijzing van Gessen: geloof de autocraat op zijn woord. Hij doet wat hij zegt. Trump kondigde aan: ‘Get rid of the ballots and we’ll have a very peaceful…There won’t be a transfer. There will be a continuation.’ Dus zo eindigde die doorwaakte verkiezingsnacht: in een speech waarmee Trump de eerste staatsgreep in 225 jaar Amerikaanse democratie uitprobeerde. Net zo moet Baudet worden geloofd wanneer hij zegt: ‘Wat wij willen is tegenovergesteld aan het politieke spectrum dat het Westen heeft gedomineerd sinds de Franse Revolutie.’ Dat betekent: af van een ordening gebaseerd op vrijheid, gelijkheid en broederschap.

Gessens handboek voor hoe de opkomst van autocraten te stoppen, heeft gevolgen voor onze omgang met sociale media. Wat Fox deed, doen Facebook en Twitter in hogere versnelling: ze verspreiden haatspraak en moedwillige leugens. Deze superspreaders moeten beteugeld. Nadat in Rwanda de ene bevolkingsgroep de ander bijna uitmoordde omdat een radiozender jarenlang haat en wantrouwen had gezaaid, geldt daar tot op heden een verbod op Divisionisme: het aanzetten tot haat. (Dat die wet vervolgens soms wordt misbruikt door, jawel, een autocraat, doet aan de noodzaak haat te stoppen niks af.) Is een onlineverbod op haat en leugen geen aantasting van de vrijheid van meningsuiting? Jawel. De dreiging van de socials voor de democratie, dwingt ons te snijden in eigen ziel. Een krasje, om groter onheil te voorkomen.

Zo bood het koel analyserend boek over autocraten soelaas in een verwarrende week. Ook voor Europa geldt: niet afwachten welke kant het balletje uitrolt. Want het balletje is een sloopbal van tonnen zwaar staal. Het zachte weefsel van de democratie is tegen de beuk slecht bestand. De wake was zo gek nog niet: waken, wakker blijven.

Marcia Luyten is schrijver en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden