Geld zoekt project: ook rijke regio's profiteren van Europese subsidies

'Koffie voor iedereen' heet het systeem waarbij ook rijke regio's profiteren van Europese subsidies.

Ook het Londense museum Tate Modern, gelegen in de rijkste regio van de Europese Unie, profiteerde van regiosubsidies. Beeld getty

Er wordt volop geknutseld aan het nieuwe Europa. Maar waarom praten we niet over de twee beleidsterreinen die zo'n 70 procent van het EU-budget beslaan: landbouw en regionaal beleid? Toch goed voor zo'n 760 miljard euro tussen 2014 en 2020.

De landbouw wordt structureel ondersteund omdat we er ooit mee begonnen zijn, en vooral omdat Frankrijk een fundamentele herziening tegenhoudt. Natuurlijk is er veel veranderd. Maar nog steeds gaat veel geld naar de voedselindustrie en naar grootgrondbezitters, zoals het Britse koningshuis. Van een werkelijke vergroening is geen sprake. Laten we alle subsidies afschaffen, of alleen kleine boeren helpen, of een duurzame landbouw bevorderen.

Over regionaal beleid gaat het bijna nooit. De invoering van de interne markt (1992) zou leiden tot een grotere economische en geografische concentratie van bedrijvigheid, waarvoor de 'slachtoffers' moesten worden gecompenseerd. De meeste subsidies gingen naar regio's met een regionaal inkomen per hoofd van de bevolking dat lager lag dan 75 procent van het Europees gemiddelde.

Sinds 2007 kunnen echter alle EU-regio's subsidie krijgen; ook de op papier rijkste regio van de EU: de binnenstad van Londen. De gedachte is dat het bevorderen van regionale concurrentiekracht uiteindelijk goed is voor de EU als geheel. In de huidige begrotingsperiode (2014-2020) gaat al 15 procent van de regionale fondsen naar 'ontwikkelde' regio's. Londen kreeg bijvoorbeeld 85 miljoen euro voor het Londen Green Fund, om de koolstofemissie te verminderen. Niet alleen scholen en ziekenhuizen konden profiteren, maar ook het museum Tate Modern.

Leo Paul.

Maar het grootste probleem is dat de effecten van regionale steun nauwelijks te meten zijn. Natuurlijk, de Europese Commissie suggereert dat er veel banen zijn ontstaan. Maar de effecten van het regionaal beleid kunnen nauwelijks geïsoleerd worden van andere invloeden, zoals globalisering, geografische ligging, of de lage vennootschapsbelasting van een nationale overheid.

Zeker, er zijn discussies. Want pijnlijk zijn de schandalen, zoals de 720.000 euro die in 2009 waren gestoken in een concert van Elton John ter bevordering van de regionale ontwikkeling van Campania (dat geld moest later worden terugbetaald).

Het huidige beleid gaat meer uit van de diversiteit van regio's. In jargon: van 'place-blind' naar 'place-based'. Suggesties voor ontwikkeling moeten vanuit de regio zelf komen, want op dat niveau zijn de behoeften en mogelijkheden bekend. Er kwamen nieuwe modewoorden, zoals 'untapped potential'.

De gedachte is: elke regio heeft wel wat te bieden en moet tot leven worden gekust. Met wat steun kunnen technologische ontwikkelingen worden bevorderd, of is een transformatie naar plattelandstoerisme mogelijk. Modewoord: 'smart specialisation'. Klinkt goed.

Maar halverwege de begrotingsperiode blijkt dat veel voorstellen op elkaar lijken. Is dat specialisatie? Natuurlijk, de aanvraagschrijvers weten wat Brussel wil horen. Professionele bureaus helpen graag mee bij het schrijfwerk. Het is niet zo moeilijk om op te schrijven hoeveel banen er in 2020 zullen zijn bijgekomen. Maar misschien moeten we accepteren dat er ook regio's zijn die niet aantrekkelijk zijn voor toeristen, of waar bedrijven niet naar toe willen.

Alex Brenninkmeijer (nu lid van de Europese Rekenkamer) zei het al: landen maken zich bij het verdelen van de geldpotten enorm druk om het binnenhalen van een zo groot mogelijke buit, maar daarna is niemand meer geïnteresseerd in de besteding.

De Europese Rekenkamer schrijft daar mooie rapporten over. In 2014 bijvoorbeeld over het geld dat besteed is aan regionale vliegvelden (in totaal 4,5 miljard euro tussen 2000 en 2013). Titel van het rapport: Poor value for money. Aan weerszijden van een grens worden vliegvelden uitgebouwd, ook al zitten ze elkaar dwars en hebben ze te maken met dezelfde groep potentiële klanten. Maar ja, het geld moet op (bestedingsdwang) en een regio moet worden zoet gehouden. Er is geen grensoverschrijdende Europese ruimtelijke planning.

Een ander voorbeeld. De Zuid-Spaanse regio Andalusië heeft tussen 1989 en 2013 bijna 30 miljard euro gekregen uit de EU-fondsen. Veel geld ging naar snelwegen en hogesnelheidstreinen. Dat heeft zeker gezorgd voor economische ontwikkeling, maar de regionaal-economische structuur is niet wezenlijk veranderd, waardoor de regio kwetsbaar bleek toen de financiële crisis uitbrak in 2008. Het geld was te veel naar infrastructuur gegaan.

Daar kwam de sterke cultuur van café para todos ('koffie voor iedereen') bij: het EU-geld ('koffie') werd gelijkmatig verdeeld over de regio ('voor iedereen'), helemaal in lijn met de sociaal-democratische politiek van de regio. Gemeenten kregen plotseling geld voor infrastructuur en verzonnen projecten om het geld te besteden. Zo gaat het vaak in Europa: geld zoekt project.

Zijn alle fondsen weggegooid geld? Nee, basale infrastructuur in de nieuwe lidstaten helpt. Net als de omscholing van mensen die hun baan zijn kwijtgeraakt. Maar moet er nog steeds geld naar de rijke lidstaten? Zijn er niet te veel projecten die twijfelachtig zijn? Waar is de discussie? Niets doen ondermijnt de legitimiteit van de EU.

Het kan beter: meer aandacht voor grensoverschrijdende zaken, met Europese steun waar lidstaten falen. De opiniepeilingen laten het duidelijk zien: er is een groot draagvlak voor beleidsterreinen waarvan duidelijk is dat een Europese aanpak meerwaarde heeft.

Leo Paul is mederedacteur van het boek Europa: een nieuwe geografie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden