Geest kernwapen moet terug in de fles

Het ultieme vernietigingswapen vereist ultieme controle

Eerst was er een bliksemstraal die alles in een schel wit licht doopte, gevolgd door een vuurbal waaruit met razende snelheid een purperrode vuurzuil opsteeg waarvan de kop opzwol tot een gigantische wolk van roomachtig schuim, die zich als een monsterachtig wezen met witte stolpkraag kokend en sissend uitbreidde, zover het oog reikte. Op de grond veranderde alles in as, de mensen bij het centrum van de ontploffing verdampten, anderen stierven een langzamer en gruwelijker dood, ontveld door een hitte even heet als de zon.

Geknutsel
Wat hier beschreven wordt, zijn de gevolgen van de atoombom op Nagasaki, zoals 65 jaar geleden gezien door een journalist aan boord van een Amerikaanse bommenwerper en een Japanse overlevende. Het staat hier als een herinnering aan wat een kernwapen kan aanrichten. Want het besef tot wat voor verschrikkingen het geknutsel met de oerkrachten der natuur kan leiden, zit niet meer voor in het collectieve bewustzijn.

Weliswaar staat het nucleaire vraagstuk door Obama weer hoog op de agenda, maar verder houdt het zo weinig mensen bezig dat de berichtgeving erover iets plichtmatigs en abstracts heeft gekregen en niet gauw meer de voorpagina’s haalt. Mochten we in de jaren tachtig een beetje doorschieten in onze ondergangsfantasieën, met Sting die zong ‘I hope the Russians love their children too’ , overheerst de onverschilligheid.

Het gevoel voor urgentie komt niet meer van onderop, vanaf de straat, zoals destijds, maar van bovenaf, vanuit de politiek. Vandaag verzamelen zich veertig staats- en regeringsleiders in Washington om te overleggen hoe kan worden voorkomen dat nucleaire materialen en technologie in handen vallen van schurkenstaten en terroristen. De bijeenkomst volgt op de ondertekening vorige week van een nieuw Amerikaans-Russisch verdrag over de verkleining van de strategische-kernwapenvoorraden. En in mei opent in New York de vijfjaarlijkse conferentie, waarop de naleving van het non-proliferatieverdrag tegen de verspreiding van kernwapens (NPV) zal worden getoetst.

Als we de inzet van al deze activiteiten zouden willen samenvatten in één zin, dan is het dat politiek en diplomatie uit alle macht proberen de geest die door het werk van wetenschappers als Robert Oppenheimer uit de fles ontsnapte, terug onder de stop te krijgen. Dat is niet eenvoudig, want de geest hult zich in ongrijpbare paradoxen.

Overzichtelijk
In de Koude Oorlog was het allemaal overzichtelijk. De VSen de Sovjet-Unie stonden stijf van de kernwapens, maar omdat ze wisten dat een oorlog het einde van de mensheid zou betekenen, sloten ze verdragen over het beheersbaar houden van het gevaar. Nu is het nucleaire probleem niet meer verticaal maar horizontaal van aard. De constellatie met twee boven alles uittorende machtsblokken, die de wereld hun wil oplegden, heeft plaatsgemaakt voor een struikgewas aan nucleaire spelers, waarvan een deel zich bedient van list en bedrog.

Dat is gevaarlijk, want het ondermijnt de ultieme controle die absoluut noodzakelijk is. Of om het in de termen van de paradox te zeggen: het ultieme vernietigingswapen vereist ultieme controle, maar tegelijkertijd bemoeilijkt het die omdat er altijd partijen zullen zijn die menen goede redenen te hebben om dat ultiemewapen te willen bezitten.

Nu is er een school van analisten die er allemaal niet zo zwaar aan tilt. Het kernwapen is zo vernietigend dat het gebruik ervan zelfmoord zou betekenen en dus dwingt het tot zelfbeheersing. Waarom zou wat werkte voor Amerika en de Sovjet-Unie niet werken voor India en Pakistan? Deze redenering is geen onzin, maar het veronderstelt wel de aanwezigheid van rationeel denkende partijen.

Bevlogen
En of daartoe ook een schurkenstaat als Noord-Korea, een religieus bevlogen regime als dat in Iran en terroristen als die van Al-Qaida mogen worden gerekend, is de vraag. Bovendien lijkt het onwaarschijnlijk dat Israël lijdzaam de geboorte van een Iraans kernwapen zal afwachten. Zei een Israëliër niet ooit: wij zullen nooit als eerste kernwapens gebruiken, maar ook niet als tweede.

Die uitspraak geeft perfect aan dat kernwapens een geheel eigen, soms moeilijk navolgbare logica hebben. Maar toch zijn ze te veel vloek om tot zegen te kunnen worden bestempeld en blijft staan wat Sting zong: ‘How can I save my little boy from Oppenheimer’s deadly toy’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden