Opinie

Geen partijen? Dan ook geen regeerakkoord

Zonder regeerakkoord speelt het debat een veel wezenlijker rol in het proces van besluitvorming.

De plenaire zaal van de Tweede Kamer. Beeld anp

Geerten Waling start een discussie over mogelijke alternatieven voor het huidige systeem van volksvertegenwoordiging met daarin politieke partijen (O&D, 24 mei). Die discussie begint na het stellen van de vraag naar de rol van politieke partijen in het bestel van representatieve democratie. Een van de belangrijkste verantwoordelijkheden van partijen is het herkenbaar vertegenwoordigen van de belangen en wensen van de kiezers.

Waling stelt voor om mensen op hun eigen programma te laten kiezen. Als Kamerleden niet meer onder het juk van een partijprogramma door moeten, maar met hun eigen profiel en programma campagne mogen voeren, zal dat de herkenbaarheid van hun standpunten zeker ten goede komen.

Kleurloze compromissen

Maar die winst: het beter herkenbare Kamerlid, zijn/haar aansprekende programma en de mogelijkheid daar speciaal voor te kiezen als kiezer - zal verloren gaan tijdens de daaropvolgende weken. Je moet er niet aan denken: met tientallen afzonderlijke personen onderhandelen over een regeerakkoord. Het moeten opstellen van een lijst van onderwerpen waarover we het alleen nog even voor de bühne met elkaar oneens gaan zijn, duurt nu al weken, en dat zal niet minder worden. Maar gevaarlijker nog is het ontstaan van een serie volstrekt kleurloze compromissen over een veelheid van standpunten waarin de kiezer niets meer herkent van zijn wensen.

Daarom past bij een idee van ongebonden kandidaten (overigens relatief gemakkelijk, want zonder grondwetswijziging te realiseren) een logische vervolgstap: geen regeerakkoord.

Regeren zonder akkoord betekent dat veel van de voorspelbaarheid van het proces verdwijnt. Dat hoeft geen nadeel te zijn. Parlementaire democratie is immers een geritualiseerde strijd met woorden. Over standpunten die soms mijlenver uit elkaar liggen.

Het is voor de aanhanger van die standpunten bevredigend te zien dat ze met vuur verdedigd worden. Een stuk bevredigender dan dat ze zonder zichtbare tegenstand het loodje hebben gelegd in een buitenparlementair proces. Zonder regeerakkoord is het in ieder geval pas tijdens het parlementaire debat, en in de openbaarheid, dat de volksvertegenwoordiger misschien inzet op een verzachting van het standpunt.

Misschien. Want een Kamerlid dat niet gebonden is aan een dichtgetimmerd akkoord kan altijd zijn achterban raadplegen om te horen wat wel en niet acceptabel zou zijn. Politieke stellingname over een onderwerp tijdens de verkiezingen blijft daardoor op een veel beter te volgen manier verbonden met het proces van parlementaire besluitvorming over datzelfde onderwerp.

Dat is belangrijk als je wil dat burgers inzien dat ze een rol te spelen hebben in het stelsel van representatieve democratie. Een van de wortels van populisme is het gevoel buitengesloten te zijn. Door een meer directe relatie te herstellen tussen het proces van verkiezingen en het proces van politieke besluitvorming, kan dat gevoel afnemen.

Ruimte om te profileren

Regeren zonder akkoord betekent dat het debat een veel wezenlijker rol gaat spelen in het proces van besluitvorming. Dat is positief: de debatten worden spannender, want er staat echt iets op het spel.

Bovendien biedt dit regeren zonder akkoord het voordeel dat de waarlijk vaardige politici veel meer ruimte krijgen zich te profileren - en dan niet als praters, maar als mensen die iets voor elkaar krijgen. Dus als er dan een kandidaat gezocht wordt voor een of ander publiek ambt, zal dit hoogstwaarschijnlijk iemand worden die al iets gepresteerd heeft. Onder de oude situatie gold een partijlidmaatschap als een - helaas soms impliciete - proeve van bekwaamheid. In de nieuwe situatie waarin elk Kamerlid zijn eigen succes maakt, zal een carrière in de Kamer een veel betere voorspelling zijn voor iemands presteren in de nieuwe rol van burgemeester of gedeputeerde.

Er zijn dus al met al goede redenen om af te zien van het gemak en de voorspelbaarheid van een regeerakkoord, en te kiezen voor een systeem dat politiek voor burgers veel beter te volgen maakt en het ambt van Kamerlid veel aantrekkelijker.

Anne Michiels van Kessenich is politicoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.