Opinie

Geen paniek, soms moet de zittende elite worden vervangen

Het is defaitisme om in de vervanging van de zittende elite de omverwerping van de rechtsstaat te zien.

Discussie over vluchtelingenopvang in Almere, 3 oktober 2015. Beeld Marcel van den Bergh

De westerse wereld is in verwarring en is bang voor zijn toekomst, afgaande op alle doemscenario's over opkomend fascisme of juist over Überfremdung. Kort gezegd spelen er twee dingen die de angst voeden: de economische crisis die de bestaanszekerheid aantast en een identiteitscrisis vanwege islamitisch terrorisme en immigratie.

Voor de sinds 2008 doorziekende economische crisis (met het vooruitzicht van jaren van lage groei in het grootste deel van Europa) is geen oplossing in zicht. Een daling van je eigen welvaart, reëel of relatief, is op zichzelf al bedreigend. Als ook het geloof wegvalt dat het in de nabije toekomst beter zal gaan, of dat je kinderen het beter krijgen, ontstaat politieke onrust.

Een tweede politieke drijfveer is het ondermijnende gevoel dat 'onze' identiteit gevaar loopt door ongecontroleerde immigratie en terrorisme. Identiteit is moeilijk definieerbaar, want op elke scheidslijn die je aanbrengt valt wel wat af te dingen, maar de emoties die een bedreiging ervan oproepen zijn er niet minder heftig om. Je identiteit dreigen te verliezen, staat gevoelsmatig gelijk aan de dreiging uit je huis te worden gezet. Geweld gericht tegen jou vanwege je identiteit (wat terroristen doen) komt natuurlijk helemaal dichtbij.

Het is een giftige cocktail van negatieve emoties: angst voor je inkomen, angst voor het verlies van je (nationale) identiteit en je buitengesloten voelen door een arrogante bovenlaag. Veel voorstanders van de Brexit en aanhangers van Trump voelden zich 'left behind': achtergelaten. De angst voor armoede is moeilijker aan een concreet iets of iemand te relateren dan de angst voor terrorisme en Überfremdung. Die laat zich gemakkelijk vertalen in woede over aanslagen of zich misdragende immigranten.

Linkse partijen willen wel praten over de inkomensongelijkheid, maar beschouwen het thema nationale identiteit als besmet. Centrumrechtse partijen zijn sinds 2001 wel bereid tot hardere maatregelen tegen immigratie en terrorisme, overigens zonder dat die maatregelen heel effectief zijn gebleken. Kortom, kiezers uit de midden- en lagere klassen laten hun stemgedrag bepalen door fear appeal. Ze krijgen vervolgens van de centrumrechtse partijen economisch beleid voorgeschoteld dat hen armer of onzekerder maakt, terwijl het gevoel van bedreiging van de identiteit niet weg is. En dus raken ze nog gefrustreerder.

Ironisch genoeg heeft een grote groep kiezers behoefte aan een combinatie van links beleid (creatie van banen via overheidsuitgaven, beschermen van nationale industrieën, aanlijnen van de financiële sector, terugbrengen van de inkomensverschillen) in combinatie met rechts beleid (law and order, immigratie stoppen, behoud van de nationale identiteit). Of het een realistisch verwachtingspatroon is, doet er niet toe: mensen stemmen grotendeels op basis van emoties. Trump heeft al het bovenstaande toegezegd of de onvrede erover gebruikt.

Coen de Jong is politicoloog en historicus.

Centrumrechts wil en kan de gewenste combinatie niet leveren, dus gaan kiezers uitwijken naar voorheen onacceptabele nationalistische partijen, zoals de PVV, die ook 'linkse' beloften doen. Deze groep kiezers bestaat uit zowel mannen als vrouwen, jongeren en ouderen, hoger- en lager opgeleiden, seculieren en gelovigen. En jawel, 'autochtonen' en 'allochtonen'. Het zijn deze kiezers die commentatoren op de publieke omroep consequent aanduiden als 'die mensen'. Een codewoord voor: niet Ons Soort Mensen.

Is al die angst, boosheid en wederzijdse afkeer reden tot paniek? Welnee. Elites worden op gezette tijden vervangen door nieuwe elites. Dat is vooral onprettig voor de zittende elites. In turbulente tijden komt dat vervangingsproces in een stroomversnelling. Gelukkig kan dat anno 2016 via de stembus. Om hierin opkomend fascisme of de omverwerping van de rechtsstaat te zien, is defaitisme. De nationalistische partijen die nu overal in de westerse wereld winnen, zullen ongetwijfeld hun kiezers gaan teleurstellen. En via de stembus kunnen ze al die nieuwkomers ook weer wegsturen.

Coen de Jong is politicoloog en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.