Geen Nee-tenzij, geen Ja-tenzij, maar verplichte registratie van donatiewensen is de beste keuze

Verplichte registratie van donatiewensen ontlast nabestaanden en artsen en levert meer donoren op, betoogt intensivecare-arts in opleiding Alex Gosselt.

Alex Gosselt: 'Zo hoeven er geen aannamen meer te worden gedaan door nabestaanden en artsen.'Beeld faustasyan / Thinkstock

Er is veel aandacht voor orgaandonatie vanwege de behandeling van de nieuwe donorwet in de Eerste Kamer. We verspelen al jarenlang te veel geld en energie aan de discussie hierover en aan algemene wervingscampagnes. Dit is onnodig omdat de oplossing binnen handbereik ligt. Geen Nee-tenzij, geen Ja-tenzij, geen actief donorregistratiesysteem. De oplossing is: verplichte registratie van de donatiewensen. Dan hoeven er geen aannamen meer te worden gedaan door nabestaanden en artsen.

Als arts werkzaam op de intensive care, waar alle orgaandonatievragen zich voordoen, ben ik ervan overtuigd dat we af moeten van elke vorm van veronderstelde keuze. In de huidige praktijk word ik blij van elke donorregistratie - het liefst een ja, maar zelfs al is dit een nee. Hierdoor wordt het gesprek met de nabestaanden zo enorm veel minder belastend.

Het verplicht registreren zou bijvoorbeeld kunnen bij het verlengen van een legitimatiebewijs of zorgverzekering. Probleem is dat het nog nergens in de wereld wordt uitgevoerd, waardoor er vermoedelijk ook in Nederland nooit aan is gedacht.

Vrijheid om te twijfelen bestaat niet

Het is stuitend om Kamerleden te horen praten over de vrijheid om te twijfelen en geen keuze te maken. Het klinkt logisch, maar die vrijheid bestaat nu ook niet. Ik zal dat illustreren.

Stel, iemand twijfelt en registreert geen keuze. Deze persoon belandt vervolgens onverhoopt op de intensive care, zal komen te overlijden en is mogelijk geschikt als orgaandonor. Er wordt geen registratie aangetroffen in het donorregister, maar er zal wel een beslissing over moeten worden genomen. We zullen dit helaas op een immens zwaar moment met de nabestaanden moeten bespreken.

Feitelijk heeft de twijfelaar dus indirect en onbewust wel degelijk een keuze gemaakt; hij laat het op een onduidelijke manier over aan de nabestaanden. Het kan zijn dat iemand dit ook daadwerkelijk wil. Met een bewuste geregistreerd 'ik laat de keuze aan mijn nabestaanden' is het dan voor iedereen duidelijker dat de betrokkene zelf geen principieel bezwaar had.

Dit voorbeeld illustreert dat het een illusie is om geen keuze te maken door niet te registreren. De enige keuze die je hebt, is of je het bewust of onbewust doet.

Door de registratie van de donatiewensen te verplichten, met dezelfde keuzeopties als nu, zal binnen enkele jaren de eigen keuze van alle Nederlanders vastliggen. Hierdoor worden nabestaanden en artsen ontlast en als klap op de vuurpijl levert het vermoedelijk veel meer donoren op.

Zelfbeschikking is optimaal gewaarborgd, doordat er geen aannamen meer hoeven te worden gedaan over de wens van een potentiële donor. Er zit een automatische herhaling in, waardoor de wens actueel is en er veel over gesproken wordt. Informatievoorziening kan objectiever en vollediger, zonder algemene dure campagnes enkel gericht op meer ja-registraties.

Dat er wat dient te veranderen is duidelijk. Het is niet langer te verkopen dat er jaarlijks onnodig meer dan 150 mensen sterven vanwege het tekort aan donororganen. Bovendien is het schokkend dat we ooit bedacht hebben dat we geëmotioneerde nabestaanden onbedoeld met de beslissing opzadelen. Het nu voorliggende donorwetsontwerp, dat een 'geen bezwaar'-systeem behelst, zal hierin weinig veranderen.

Kwetsbaar systeem

Vanzelfsprekend zal ik als arts in het veld de vraag net anders verwoorden. Waarbij de insteek zal zijn het 'geen bezwaar' door te voeren. Juist door de negatieve publiciteit en het gevoel van dwang dat bij het publiek leeft, zal het vaker leiden tot een 'conflict'. Iets wat je op dat moment absoluut niet wilt. De donatie zal dan logischerwijs niet doorgaan, maar de nabestaanden zadel je op met een naar gevoel rond het hele stervensproces.

Ik waag het te betwijfelen dat het voorgestelde systeem echt meer donoren oplevert. Ten opzichte van omringende landen met een 'ja tenzij'-systeem ligt er terecht meer macht bij de nabestaanden. Maar dit maakt het systeem ook kwetsbaar en maakt de cijfers van omliggende landen slecht bruikbaar voor een vergelijking.

Even belangrijk is het verlies aan expliciete instemmers. Bij het huidige systeem staat circa 25 procent van de Nederlanders geregistreerd als toestemmers in orgaandonatie. Aangezien dit bewust en weloverwogen geregistreerd is, kunnen nabestaanden zich hier veelal in vinden. Het is immers duidelijk wat de laatste wil is. In het wetsvoorstel neemt de prikkel om expliciet 'ja' te registreren sterk af doordat je ook zonder expliciete instemming als 'ja' wordt geregistreerd. Dat ja is echter verondersteld waarmee het voor nabestaanden en artsen onduidelijk is of het echt de wens van de overledene is.

We moeten gaan inzien dat verplichte registratie een serieus te nemen alternatief is. Dat het niet betekent dat we opeens een verplichte keuze hebben die we eerder niet hadden.

Laten we het recht op zelfbeschikking verbeteren en toch meer donoren werven. We kunnen een voorbeeld vormen voor de rest van de wereld. Het zou er zomaar eens toe kunnen leiden dat we van het slechtste het beste jongetje van de klas worden.

Alex Gosselt is intensivecare-arts in opleiding.

Zo worstelt de Eerste Kamer met de donorwet
Wordt iedereen na overlijden orgaandonor, tenzij er bezwaar is gemaakt, zoals in het wetsvoorstel van Pia Dijkstra (D66) staat? De Eerste Kamer worstelde er dinsdag de hele dag mee. De argumenten voor en tegen. (+)

Orgaandonatie in cijfers
Wij vroegen ons af: hoe hard zijn nieuwe donoren nodig? Bekijk het hier.

Uitkomst volstrekt ongewis
Fractiediscipline geldt niet, coalitiedwang al helemaal niet: alle Eerste Kamerleden moeten naar eigen inzicht en geweten beslissen: wordt het ja, tenzij of nee, tenzij?

Pia Dijkstra: 'Er moest echt iets veranderen'
Met fluwelen handschoenen en zachte dwang loodste D66-Kamerlid Pia Dijkstra haar wetsvoorstel voor verruiming van donorregistratie in 2016 door de Tweede Kamer. Dit interview gaf ze vlak na haar 'overwinning'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden