Geef wetenschappers aandelen

Ze moeten die aandelen krijgen willen belangrijke uitvindingen niet verloren gaan

In alle commotie rondom de vermeende belangenverstrengeling van Ab Osterhaus is een belangrijk aspect onderbelicht gebleven. Dat is de vraag waarom Ab Osterhaus überhaupt certificaten van aandelen heeft. Is hij daarin uniek, en is daar iets vreemds aan?
De antwoorden: nee en nee.

Kennisvalorisatie

Dat vele wetenschappers al sinds jaar en dag commerciële posities hebben in bedrijven is een direct gevolg van wat kennisvalorisatie heet. Kennisvalorisatie is niets anders dan ervoor te zorgen dat bruikbare wetenschappelijke en technologische vindingen ook inderdaad gebruikt worden. Voor economische stimulering, maar ook ter verbetering van patiëntenzorg en volksgezondheid. Kennisvalorisatie wordt door de overheid opgelegd en gestimuleerd.Het is een morele en maatschappelijke verplichting die hoort tot de kerntaken van universiteiten en universitaire medische centra (UMC's) Zonder valorisatiebeleid gebeurt er namelijk weinig en gaan veel innovaties voor altijd verloren.

De wereld zou veel hebben gemist. Zo zou Taxol, een geneesmiddel voor baarmoederkanker nooit of veel later ontwikkeld zijn. Hetzelfde geldt voor de behandeling van leukemie en multiple myeloma met beenmergtransplantatie: die is gebaseerd op een essentiële stamcelisolatiemethode van de Johns Hopkins University.

Publiceren
Wat is er uniek aan kennisvalorisatie? En waarom heeft het bedrijfsleven er mee te maken? Is het niet voldoende voor een wetenschapper om haar of zijn nieuwe vinding meteen te publiceren zodat iedereen er baat bij kan hebben? Bijvoorbeeld een nieuw geneesmiddel, een nieuw biomateriaal of een nieuwe diagnostische techniek.

Zoals vaak is het gewoon een kwestie van geld. Een wetenschappelijke of technologische vinding is het begin van een lang en kostbaar traject, voordat bijvoorbeeld het nieuwe geneesmiddel echt gebruikt kan worden. Die vertaalslag kost voor geneesmiddelen vaak honderden miljoenen. Daarvoor hebben universiteiten noch het budget noch de expertise.

Expertise
Of we het leuk vinden of niet, alleen het bedrijfsleven kan dergelijke bedragen opbrengen en heeft de benodigde expertise in huis. Echter, geen enkel bedrijf is bereid honderden miljoenen euro’s uit te geven om een nieuw geneesmiddel te ontwikkelen zonder garantie van exclusiviteit op de markt: anders zouden concurrenten eenvoudig een kopie op de markt kunnen brengen zonder enige voorafgaande investering (vergelijk bijv. illegaal gekopieerde software). Die marktexclusiviteit kan afgedwongen worden door middel van octrooibescherming.

Octrooibescherming is de eerste stap in kennisvalorisatie. Als een wetenschappelijke vinding bruikbaar blijkt, dan moet zo snel mogelijk een octrooi geregeld worden. Daarna kan de uitvinding klaargemaakt worden voor de praktijk. Om dat te realiseren zijn er ruwweg twee mogelijkheden. De eerste is om de uitvinding, in ruil voor royalties, in licentie te geven aan een bestaand bedrijf dat bereid is de nodige investering te doen om de vinding te ontwikkelen en die op de markt te brengen.

Extern kapitaal
De tweede methode is om met behulp van extern kapitaal, nieuwe bedrijven op te richten die een licentie meekrijgen bij oprichting. In dat geval bedingt de universiteit een aandelenpakket. In beide scenario's is een nauwe betrokkenheid van de uitvinder(s) essentieel: wie beter dan de uitvinder kent alle valkuilen, omwegen en sluiproutes en kan het best meesturen in het ontwikkelingsproces?

Het hele proces van kennisvalorisatie wordt al sinds vele jaren actief gestimuleerd wordt door de Nederlandse overheid. Dit is deels in navolging van het succes dat kennisvalorisatie in de Verenigde Staten heeft geboekt. In 1980 werd de Bayh-Dole Act aangenomen, die het de universiteiten mogelijk maakte hun vindingen naar eigen goeddunken te commercialiseren. Dit resulteert in meer dan duizend nieuwe biotechnologiebedrijven en honderden ICT- en andere high-tech startups die hebben bijgedragen aan de technologische voorsprong die de VS nog steeds hebben op de rest van de wereld.

Plasterk
In navolging daarvan heeft de Nederlandse overheid vergelijkbare wettelijke initiatieven ondernomen. Het ministerie van Economische Zaken heeft subsidies en faciliterende diensten in het leven geroepen. Onlangs merkte minister Plasterk op kennisvalorisatie hand-in-hand gaat met internationaal competitief onderzoek.

Het is ook van belang te weten dat niet alleen de universiteit, maar ook de uitvinder/wetenschapper beloond wordt voor haar/zijn innovatieve bijdrage. Om precies te zijn: beloond moet worden (artikel 12 van de Rijksoctrooiwet). Ook dit is in navolging van het voorbeeld in de VS waar de royalty's of aandelen verdeeld worden tussen de universiteit, de afdeling en de uitvinder(s).

Het kennisvalorisatiebeleid aan de Nederlandse universiteiten heeft geleid tot een aanzienlijk aantal nieuwe bedrijven. Voorbeelden zijn Octoplus, een geneesmiddelformuleringsbedrijf, voortgekomen uit de universiteit van Utrecht. Ook Amsterdam Molecular Therapeutics, een gentherapie bedrijf voortgekomen uit het AMC.

Nieuwe bedrijven
Het Erasmus MC heeft een aantal nieuwe bedrijven opgericht, zoals Skyline Diagnostics en DNAge. Skyline ontwikkelt diagnostische testen voor patiënten met bloedziekten, zoals leukemie. DNAge ontwikkelt producten die ingrijpen in verouderingsprocessen.

Deze bedrijven vertegenwoordigen een belangrijke investering in de toekomst, en hebben het potentieel om een significante bijdrage te leveren aan verbeterde patiëntenzorg, nieuwe, innovatieve geneesmiddelen en snellere en efficiëntere diagnostiek.

Dit alles zou niet mogelijk zijn zonder de inzet en innovatieve geest van de wetenschappers die aan de basis daarvan hebben gestaan. Het is dan ook logisch en billijk dat diezelfde wetenschappers mogen meedelen in het succes als en wanneer hun vindingen uiteindelijk de praktijk halen. Zolang er volledige transparantie is over de belangen die succesvolle wetenschappers hebben, is er ook geen reden de alarmklok te luiden of een spoeddebat te eisen.

Anders gesteld: als we het onze onderzoekers moeilijk maken om hun innovatieve geest de vrije teugel te geven, lopen we het risico dat ze vertrekken naar de anonimiteit van het (veel beter betalende) bedrijfsleven, waar inderdaad niet-opportune vindingen op de plank kunnen blijven en de maatschappij nooit bereiken. Het Nederlandse kennisvalorisatiebeleid is er juist op gericht om te voorkomen dat met overheidsgeld gefinancierde innovatie een dergelijk lot bespaard blijft.

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden