Opinie Straightwashen

Geef de rol van homoseksueel nu eens aan een homoseksueel

Filmpersonages die niet hetero zijn, zijn er volop. Maar openlijk homoseksuele acteurs wordt niet gevraagd ze te spelen. Dat houdt ongelijkheid in stand.

Disney meldde vorige maand met trots dat in de nieuwe film Jungle Cruise een belangrijke rol is weggelegd voor een openlijk homoseksueel personage. De rol zal worden gespeeld door de heteroseksuele Jack Whitehall en het karakter zal campy en over the top zijn. Er kwamen ronduit negatieve reacties op het nieuws, bijna allemaal gericht op het casten van een heteroseksuele acteur en de stereotyperende invulling van de rol.

De grote filmstudio’s stuiten op een pijnpunt: de verhalen van minderheden worden steeds vaker verteld, maar niet door de mensen die tot deze groepen behoren. En op dat fenomeen wordt steeds vaker commentaar geuit. In juli besloot Scarlett Johansson zich terug te trekken uit de film Rub & Tug waarin ze een transgender man zou spelen, nadat er kritiek klonk vanuit de lhbt-gemeenschap.

Nog nooit heeft een openlijk homoseksuele of transgender acteur of actrice een Oscar in ontvangst mogen nemen. Opvallend, aangezien Charlize Theron, Tom Hanks, William Hurt, Nicole Kidman, Hillary Swank, Philip Seymour Hoffman en Sean Penn ieder een homoseksueel of transseksueel personage vertolkten en voor hun acteerprestaties in Monster, Philadelphia, Kiss of the Spider Woman, The Hours, Boys Don’t Cry, Capote en Milk een gouden beeldje in handen kregen.

Acteurs uit de films Call Me By Your Name, Carol, A Single Man, Transamerica, The Imitation Game, Dallas Buyers Club, The Danish Girl, The Kids are Allright en Brokeback Mountain werden geëerd met Oscarnominaties voor hun vertolkingen van homoseksuele of transgender personages, terwijl ze dat zelf in al die gevallen, heel simpel gezegd, niet waren.

Iedere rol spelen

Niet iedereen kijkt daarvan op. Een veelgehoord argument in deze discussie is dat een acteur iedere rol moeten kunnen spelen, daar draait hun vak immers om. Felicity Huffman (Transamerica) en Jared Leto (Dallas Buyers Club) zijn getalenteerd, dus zou niets hun in de weg moeten staan om transpersonages te vertolken.

Toch is het idee dat rollen voor iedereen beschikbaar moeten zijn betrekkelijk nieuw. Tot halverwege de 17de eeuw werd het toneel alleen door mannen bevolkt en namen jongelingen met een hoge stem en gladgeschoren kaak de vrouwenrollen voor hun rekening. De gedachte dat vrouwen niet in staat waren een beroep uit te oefenen prevaleerde boven de levensechte vertolking van een rol. In het Westen werden personages van kleur talloze keren gespeeld door witte acteurs, al dan niet met behulp van zwarte of bruine schmink. Dat gebeurde nog zo recent als in 2016, toen Joseph Fiennes de rol van Michael Jackson vertolkte in Elizabeth, Michael and Marlon. Of in 2012, toen Ben Affleck in Argo de rol van de Mexicaans-Amerikaanse Antonio J. Mendez op zich nam, in 2010 toen Jake Gyllenhaal de Prince of Persia speelde en in 2007 toen Angelina Jolie de Afro-Cubaanse Mariane Pearl vertolkte in A Mighty Heart. Critici noemen dit verschijnsel whitewashing.

Het equivalent van heteroseksuele en cisgender (mensen van wie het geboortegeslacht overeenkomt met de ervaren genderidentiteit) acteurs die lhbt-rollen op zich nemen heet straightwashing. De beweging #Oscarssowhite illustreerde al dat er niet langer genoegen wordt genomen met de blinde vlek die Hollywood heeft voor het gebrek aan werk, erkenning en representatie voor mensen van kleur. Nu laat ook de lhbt-gemeenschap steeds vaker van zich horen.

Ondertussen zijn televisie en streamingdiensten een stuk progressiever dan de filmwereld. Dankzij series als Pose (FX), 13 Reasons Why (Netflix), Orange is the New Black (Netflix) en Looking (HBO) neemt het aantal diverse lhbt-rollen op het kleine scherm toe en die rollen worden steeds vaker door lhbt-acteurs ingevuld. En daar plukken ze de vruchten van, zoals Jonathan Groff die na Looking een heteroseksuele FBI-agent speelde in Mindhunter (Netflix). Streamingdiensten zijn niet afhankelijk van adverteerders en durven het daarom aan minder gangbare verhalen voor het voetlicht te brengen. Bovendien is een merk als Netflix sterk genoeg om kijkers te trekken zonder grote acteurs in te huren, het netwerklogo is voor velen een kwaliteitskeurmerk.

Grote filmstudio’s nemen liever geen risico. Scarlett Johansson en Sean Penn zijn beroemd en daarom in de ogen van de studiobazen rendabeler dan welke transgender of homoseksuele acteur dan ook. Zo belanden de scripts op hun schoot, want alle geld dat in het filmproject is gestoken moet weer worden terugverdiend. Gay en transgender acteurs delven dus telkens het onderspit.

In 2013 voerde de lhbt-denktank van de Universiteit van Californië een onderzoek uit onder 5.700 acteurs en actrices. 53 procent van de lhbt-respondenten gaf aan dat regisseurs en producenten vooroordelen koesteren jegens queer acteurs, 31 procent van de heteroseksuele ondervraagden was het met die stelling eens. Bijna de helft van de homoseksuele en lesbische ondervraagden liet weten dat castingdirecteurs en studio’s hen niet geschikt achten voor een romantische hoofdrol en meer dan de helft van diezelfde groep zei weleens homofobe uitspraken te hebben gehoord uit de monden van regisseurs en producenten.

De heteroseksuele Colin Firth zei in 2010 tijdens een interview met The Telegraph het volgende over zijn rol in A Single Man, waarvoor hij in datzelfde jaar een Oscarnominatie ontving: ‘Als je bekendstaat als heteroseksuele acteur en je speelt een homoseksuele rol, ontvang je daar enorm veel lof voor. Maar als een homoseksuele man een heteroseksuele rol wil spelen, zal hij nooit worden gecast. Zelfs als een homoseksuele acteur een homoseksuele rol wil spelen, wordt hij niet gecast. Dit is absoluut een probleem, waar ik onderdeel van ben.’

Foto Ryan Olbrysh

Niet dezelfde kansen

Het straightwashen van films wordt precies om die reden als een probleem gezien. In een ideale wereld kan iedere acteur iedere rol spelen, maar dat geldt binnen Hollywood nu eenmaal niet voor homoseksuele en transgender acteurs. Daarom bepleiten critici de weinige rollen van homoseksuele en transpersonages die er zijn te laten vervullen door homoseksuele dan wel transacteurs.

Dit debat beperkt zich niet tot de filmwereld en speelt ook binnen de literatuur en beeldende kunst. Wie vertelt welk verhaal, en wat zegt dat over de heersende machtsverhoudingen? Wanneer spreekt iemand die tot de meerderheid behoort voor of in plaats van een minderheid? Het zijn vragen die de laatste jaren steeds vaker en scherper worden gesteld.

Transgender personen zijn weinig zichtbaar. Uit onderzoek blijkt dat meer dan 80 procent van de Amerikanen geen transpersonen kennen. Film en televisie zijn dus belangrijk als het gaat om de representatie van deze groep. Felicity Huffman speelt in Transamerica een transvrouw die in de aanloop naar haar geslachtsveranderende operatie wordt geconfronteerd met haar verleden. Het is zonde dat het platform dat de film bood niet naar een actrice is gegaan die het ten volle kon benutten. Het casten van Huffman suggereert dat er geen transgender actrice was die de rol had kunnen dragen. En misschien is dat nu ook zo, maar zolang transgender actrices niet de kans krijgen zich voor te stellen aan het grote publiek, kunnen ze in commercieel opzicht lastig succesvol zijn.

Het miscasten wordt nog kwalijker wanneer de kijker zich realiseert hoe dun gezaaid lhbt-personages zijn. Dr. Stacey Smith, oprichter van het Media, Diversity & Social Change Initiative aan de School for Communication and Journalism in Californië, onderzocht de 100 best bezochte films van 2016, en telde 51 lesbische, homoseksuele en biseksuele personages. Dat aantal staat gelijk aan 1,1 procent van het totaal aantal rollen (een personage met één zin tekst telt al mee.) Die flinke onderrepresentatie maakt dat er bijzonder weinig kansen zijn om de juiste snaar te raken.

Minder expliciet

Natuurlijk vormden eerdergenoemde grote films en succesvolle series met heteroseksuele, cisgender acteurs in de rol van lhbt’er een belangrijk onderdeel van de lange weg naar representatie waar de lhbt-gemeenschap zo naar smachtte. Toch is nog maar de vraag hoe authentiek en integer deze vorm van representatie is. Het straightwashen richt zich namelijk niet alleen op het castingproces, maar sijpelt vaak door in het gehele verhaal en de manier waarop het wordt verteld. Zo gaf de regisseur van Call Me By Your Name (2017), Luca Guadagnino, toe dat hij de film een stuk minder expliciet had gemaakt dan de roman die het bronmateriaal vormde: ‘Ik wilde niet dat het publiek deze personages op een andere manier zou gaan zien, of zou discrimineren.’

De opmerking is veelzeggend, want Guadagnino geeft toe niet aan het lhbt-publiek te denken, maar in de eerste plaats aan het veel grotere, heteroseksuele publiek. Opvallend is dat de verfilming in vergelijking tot de boekversie veel aandacht besteedt aan de enige heteroseksuele seksscène uit het verhaal en ook het moment waarop de geliefden Elio en Oliver praten over hiv is niet terug te vinden in het filmscript. Het doet de vraag rijzen welke andere scherpe randjes uit lhbt-films worden geschrapt teneinde het grote publiek niet te verliezen. En of een intieme scène tussen twee mannen beter te verteren is zolang de kijker weet dat die mannen daar niets bij voelen.

Het straightwashen heeft dus alles te maken met de wereld buiten Hollywood. Onlangs publiceerde Vanity Fair op YouTube haar eerste ‘transgender roundtable’, waaraan acteurs als Chaz Bono, Jen Richards en Laverne Cox plaatsnamen. Op het moment dat miscasting werd aangekaart, zei Richards: ‘Het kwalijke is dat het de stereotypering en discriminatie van en het geweld tegen transgender personen doet toenemen. Wanneer Jared Leto een transgender vrouw speelt door een jurk aan te trekken en een pruik op te doen, dan bevestigt dat het idee dat transvrouwen eigenlijk mannen zijn. Het bevestigt het kwalijke idee dat we leugenachtig zijn, dat we doen alsof, en dat we dat ook zouden kunnen laten. Het zijn precies die aannamen die leiden tot het geweld dat gericht is op zoveel transgender personen, het zijn precies deze aannamen die de regering in staat stellen ons bestaansrecht te ontkennen.’

Deze discussie gaat niet over het turven van Oscars of personages. Ze gaat erover dat de verhalen van gemarginaliseerde groepen worden verteld, zonder die in te huren, te betalen, een platform te geven en te prijzen. Zo wordt de ongelijkheid, die in de films overigens vaak centraal staat, in stand gehouden. Het gold voor het casten van witte acteurs voor personages van kleur, het geldt voor Sean Penn die in de schoenen van Harvey Milk stapt. Diversiteit is de laatste jaren het toverwoord in Hollywood, maar de verhalen van lhbt’ers worden vooralsnog onderworpen aan een gevaarlijke ruil en worden alleen verteld zolang daar een succesvolle, heteroseksuele, cisgender acteur tegenover staat. Het wordt tijd dat de invloedrijkste filmstudio’s zich inzetten om dat mechanisme om te buigen en lhbt’ers de kans geven hun eigen verhalen te vertellen en misschien zelfs, op een dag een grote ster te worden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.