Gastcolumn Alicja Gescinska

Gastcolumn: Wie met oogkleppen naar het verleden kijkt, vertroebelt het zicht op de toekomst

De populariteit van ‘Vlaamse Baudet’ Dries Van Langenhove en zijn denkbeelden lijkt toe te nemen. Beter zetten we ons schrap voor wat komen gaat, betoogt de Belgisch-Poolse filosofe Alicja Gescinska. Want zoals we weten uit het verleden, brengt blinde oikofilie weinig goeds.

Beeld Jörgen Caris / Hollandse Hoogte

De collectieve herinnering aan de betrokkenheid van landgenoten bij de uitvoering van de shoa is een daad van zelfhaat. Dat is althans de mening van Dries Van Langenhove, de rijzende ster van het extreem-rechtse Vlaams Belang. In Vlaanderen is het gebruikelijk dat scholieren het Fort van Breendonk bezoeken, de plaats waar Joden, verzetslieden en politieke gevangenen opgesloten en gefolterd werden in afwachting van eventuele deportatie. Over die schoolbezoeken had Van Langenhove het, toen hij tweette dat de zelfhaat ermee gecultiveerd wordt. Veel fouter kun je niet zijn over zij die vroeger fout waren.

Van Langenhove hanteert niet toevallig termen uit het jargon dat ook Thierry Baudet graag bezigt, zoals zelfhaat en oikofobie (de afkeer van het eigene). Van Langenhove en Baudet hebben al meermaals hun appreciatie voor elkaar laten blijken. Maar de loochening van de zwarte pagina’s uit het verleden heeft niets met oikofilie te maken; de erkenning ervan niets met oikofobie. Meer zelfs: uit liefde voor het land, is de erkenning van de wantoestanden uit het verleden noodzakelijk.

Typische tendens

De bewering van Van Langenhove is geen toevalligheid of alleenstaande kwestie. Ze kadert in een algemene strategie van extreem-rechts en rechts-nationalistisch populisme om de geschiedenis te herschrijven. Daarbij wordt de eigen rol in die geschiedenis systematisch verheerlijkt. In Polen heeft de rechts-nationalistische regering bijvoorbeeld een wet ingevoerd die de erkenning van de medeplichtigheid van Poolse burgers bij de shoa bemoeilijkt. We zijn helden of slachtoffers, maar geen schuldigen. Met die blik kijkt men naar het verleden. Het resultaat is onvermijdelijk een vertekend beeld van dat verleden.

Over de mate waarin educatief herinneren effectief is, zijn de meningen verdeeld. Het is niet omdat je kennis hebt van de wandaden uit het verleden dat je ze ook als wandaden taxeert. En evenmin is het zo dat die kennis je behoedt voor toekomstige misstanden. Maar waar de historische herinnering geen garantie is op morele ontwikkeling, daar is de historische vergeetachtigheid wel een garantie op morele stagnatie – of zelfs verval. De geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt wel – zo stelde Mark Twain ooit. En als we de lelijke rijmelarij van vroegere tijden willen vermijden, kunnen we maar beter blijvend herinneren. Uit eerbied voor vroeger en uit liefde voor later.

Toekomst

Van de collectieve herinnering gaat een soort bezwerende kracht uit – of dat hopen we tenminste. Het is een thema dat ook Marcel Möring aanhaalt in zijn nieuwste roman Amen. Het hoofdpersonage van die roman, Samuel Hagenau, is archeoloog en werkt op het terrein van Kamp Westerbork. Hij ergert zich aan de al te simplistische omgang met het verleden. Wanneer we van de lieux de mémoire al te uitdrukkelijk een hoopvolle boodschap of les voor de toekomst willen laten uitgaan, heeft dat iets perfide. ‘Dit is een plek van schande. Niet van hoop. Maar met schande trek je geen bezoekers.’ De collectieve herinnering is met andere woorden een delicate evenwichtsoefening tussen terugblikken en vooruitkijken. Maar zeker is dat we de schande vol in de ogen moeten kijken. Want wie met oogkleppen naar het verleden kijkt, vertroebelt ook het zicht op de toekomst.

De diepere betekenis van het herdenken ligt niet louter in het terugblikken, maar ook in het vooruitkijken. Niet in het verwijlen bij wat geweest is, maar in het vormen van wat komen gaat. Aangezien de populariteit van Dries Van Langenhove alsmaar lijkt toe te nemen en denkbeelden als die van hem steeds meer mainstream worden (Vlaams Belang was de grote triomfator bij de recentste verkiezingen in België), zetten we ons maar beter schrap voor wat komen gaat. Uit blinde oikofilie en de verheerlijking van het eigene, komt weinig goeds voor. Ook dat is een les die het verleden ons leert.

Alicja Gescinska is filosofe en deze maand gastcolumnist op Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden