Gastcolumn Esther van Fenema

Gastcolumn: We laten ons verblinden door schijngevaren

We denken soms dat terreur de actualiteit is, maar de actualiteit is tegenwoordig de terreur, schrijft gastcolumnist Esther van Fenema.

Politiechef Ingrid Schafer Poels geeft op politiebureau Maastricht een toelichting aan de pers over de aanhouding van Jos B. Beeld ANP

Als Thierry Baudet een provocerende vakantiefoto publiceert, dan is dat hét gespreksonderwerp bij de koffieautomaat. Creperende dieren in de Oostvaardersplassen, dode kinderen in de branding of aangerande vrouwen, het is allemaal nieuws dat de publieke opinie dagenlang opzweept, als een volleerd spreekstalmeester van Circus Renz. Neem de recente klopjacht op verdachte Jos B., elke beweging wordt minutieus gerapporteerd en ontkomen aan de berichtgeving lijkt onmogelijk. Werkelijk niemand die ik spreek is geïnteresseerd in deze man, ‘maar ja, het is nieuws hè!’

De actualiteit is overal, tenzij je onderduikt in een wifiloze schuur op de Biblebelt. Zelfs als je in de wachtkamer van het ziekenhuis moet wachten op de uitslag van de oncoloog word je geconfronteerd met het laatste nieuws: een aanslag in Pakistan, corrupte politici of vee dat geruimd moet worden.

Haakje

Alles wat we zien, horen en lezen moet ‘een haakje’ met de actualiteit hebben, anders is het ‘niet relevant’. Ik voel me weleens een Toulouse gans die wordt vetgemest met een onophoudelijke stroom nutteloze informatie terwijl ik moet kokhalzen en driftig tegenstribbel.

Waar komt die obsessie met de actualiteit vandaan?

Een samenleving moet beducht zijn op mogelijk onheil en ooit waarschuwde de dorpsomroeper met luide stem op het plein als er gevaar dreigde. Als kind lag ik soms wakker van zure regen en de kernbom en sommigen van mijn leeftijdsgenootjes hoopten met een opgespelde button de dreiging te bezweren. Maar het gevaar is de afgelopen decennia steeds beter weg gemanaged en mochten we desondanks dat onheilspellende gevoel ervaren dan zetten we een fietshelm op of sluiten een verzekering af. Toch moeten we nog steeds dealen met een brein dat coûte que coûte haar belangrijkste evolutionaire functie blijft uitvoeren: het voorspellen van gevaar. Als het tijdig boeken van een vakantie of het reserveren van een tafeltje de grootste uitdaging vormt, dan is het niet verwonderlijk dat het brein blijft doorzoeken naar potentiële gevaren, desnoods een niveautje abstracter om de roestigheid tegen te gaan.

Overleven

De thema’s die in onze samenleving opvallend veel opwinding veroorzaken zijn bijna altijd terug te voeren op mogelijke bedreiging van de roedel. Overleven blijft nou eenmaal onze belangrijkste drijfveer, of we dat als gedigitaliseerde wereldburgers nou hip vinden of niet. Vandaar dat we vaak irrationeel heftig aanslaan op onderwerpen zoals dood en verderf, alfamannetjes, veiligheid, voortplanting, kinderleed en dierenwelzijn.

In mijn spreekkamer zie ik dat de onbewuste angst om dood te gaan bij patiënten met hypochondrie vaak leidt tot frequent bezoek aan de huisarts als ze weer ‘een plekje’ of ‘een bultje’ opmerken. Deze stakkers zijn gedoemd om een armoedig en ingeperkt leven te leiden omdat ze in alles gevaar zien. Mochten ze op een dag daadwerkelijk een ernstige fysieke aandoening hebben, dan lopen ze ook nog eens het risico afgescheept te worden als aansteller of aandachttrekker. Eén van de taken als psychiater is het blootleggen en analyseren van deze onbewuste drijfveren, zodat patiënten meer keuzevrijheid ervaren en zich bezig kunnen houden met werkelijk relevante zaken.

Reptielenbrein

Schieten we er nou echt iets mee op om alle experts aan te horen over een man die twintig jaar geleden een jongetje vermoordde? Ik denk eerder dat we onbewust de kans op herhaling willen voorspellen om te voorkomen dat ons eigen kroost op een dag wordt gepakt. Was het Fipronil-schandaal een serieuze bedreiging of sloegen we aan op de aloude angst om honger te lijden? Thaise jongetjes die opgesloten zijn in een grot tarten de evolutie wel erg symbolisch en dagenlang hielden we onze adem in. En meer recent, de buitensporige aandacht voor de zwemprestatie van Maarten van der Weijden biedt ons hoop dat de voorzienigheid je soms laat ontsnappen uit een schijnbaar uitzichtloze situatie zoals een ernstige ziekte.

Misschien moeten we ons reptielenbrein niet te veel laten verblinden door schijngevaar, zodat we beter zicht krijgen op de gevaren die écht op de loer liggen.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violiste - en deze maand gastcolumnist van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.