Opinie Hongarije

Gastcolumn: Hoe een milieukwestie ooit bijdroeg aan de val van de Muur

Milieuprotest leidde er de val van de Muur in. Nu kiest Hongarije voor kernenergie en fossiele brandstoffen, schrijft gastcolumnist Erzsó Alföldy. 

Duizenden Oost-Berlijners zijn op de Berlijnse muur geklommen nabij de Brandenburger Tor. De muur viel twee dagen eerder in de avond van 9 november 1989. Foto afp

De jaren 1988-1989 waren roerige tijden. Terwijl ik in de VS probeerde mijn studie tot een goed einde te brengen, volgden de gebeurtenissen in mijn geboorteland Hongarije elkaar in rap tempo op. Ik volgde die zo goed en zo kwaad als het kon vanaf de andere kant van de wereld. Hoewel de uitkomst toen nog niet zo duidelijk was, was het ook een periode van hoop en belofte.

Zo vernam ik via een Hongaarse vriend die in Amerika op bezoek kwam, het nieuws over een vreedzame demonstratie op 12 september 1988 in Boedapest, die tienduizenden mensen op de been had gebracht. Voor een land aan de ‘verkeerde’ kant van het IJzeren Gordijn, was dit zelfs ten tijde van Gorbatsjovs glasnost uniek. Niet alleen het feit dát er überhaupt een demonstratie van dit formaat plaatsvond was bijzonder. Het was ook de eerste keer sinds de Hongaarse opstand in 1956 dat een dergelijke samenkomst níet door de politie werd uiteengeslagen.

De inzet: de bouw van een stuwdam en waterkrachtcentrale bij Gabcikovo-Nagymaros aan de grens met – toen nog  Tsjechoslowakije. Het idee voor die stuwdam stamde nog uit 1962, maar een officiële overeenkomst tussen de twee betrokken landen werd pas in 1977 ondertekend. Wegens financiële problemen lag het project jarenlang stil. In de tweede helft van de jaren tachtig groeide het verzet tegen de bouw aan de Hongaarse kant. Het realiseren van de stuwdam zou niet alleen de drinkwatervoorziening in Hongarije schade toebrengen, het zou ook een ecologische ramp betekenen voor het kwetsbare rivierlandschap aan de Donauknie, zo hadden wetenschappers van de Hongaarse Academie van Wetenschappen berekend. De bouw werd, als gevolg van de gebeurtenissen op die ene historische dag en die kort daarop zouden volgen, stilgelegd.

Sleutelrol Nagy

Een tweede massabijeenkomst vond plaats in Boedapest enkele maanden later op 16 juni 1989. Het ging deze keer om een hele andere kwestie: de herbegrafenis van Imre Nagy. De communist Nagy speelde een sleutelrol in 1956, en werd na het neerslaan van de opstand achter gesloten deuren ter dood veroordeeld. Zijn herbegrafenis en eerherstel was daarom van grote betekenis voor veel Hongaren. De communistische leider János Kádár, die verantwoordelijk was voor de executie van Nagy cum suis, maar onder wiens decennialange bewind Hongarije tot de ‘vrolijkste barak in het Oostblok’ was uitgegroeid, was ondertussen om gezondheidsredenen met pensioen gestuurd. Zijn plek werd ingenomen door hervormingsgezinde partijgenoten. Er waren op die 16de juni maar liefst 250 duizend mensen bijeen op het Heldenplein, waar normaliter de verplichte 1 mei-parades plaatsvonden. Een van de sprekers, die in een vlammend betoog om vrije verkiezingen en het vertrek van de Sovjet-troepen uit Hongarije riep, was een 26-jarige student rechten en medeoprichter van de Bond van Jonge Democraten, Fidesz. Zijn naam: Viktor Orbán.

In de decennia daarna vormden de bouwplannen voor de stuwdam om de zoveel tijd een punt van geschil tussen de buurlanden Hongarije en Slowakije, tot en met een zaak voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Het Slowaakse gedeelte van het project bij Gabcikovo is klaar, het Hongaarse deel – nog  niet.

Uitbreiding kerncentrales

Ondertussen geeft een andere, controversiële kwestie in Hongarije minstens zoveel reden tot zorg. Onder het bewind van diezelfde Orbán zijn plannen gesmeed voor de uitbreiding van de uit 1962 stammende kerncentrale in Paks met twee nieuwe centrales. Met als belangrijkste investeerder: Rusland. In ruil voor 10 miljard euro mag het Russische staatsbedrijf Rosatom de bouw voor zijn rekening nemen.

Het aandeel van andere, meer milieuvriendelijke, hernieuwbare energiebronnen in Hongarije is klein. En dat voor een land met 30 procent meer zon dan Nederland, waar het volgens experts heel goed mogelijk zou zijn om de energievoorziening in 2050 voor 80 procent met hernieuwbare energiebronnen te realiseren. Dat dit niet snel gaat gebeuren heeft dus niet zozeer te maken met de beschikbaarheid van wind en zon, maar met ongunstige financiële en juridische voorwaarden.

De tijden veranderen, er is heel wat water ondertussen door de Donau gegaan. En waar een milieukwestie in Hongarije ooit indirect tot de val van de Muur leidde, worden er de laatste jaren nieuwe muren opgeworpen, en niet alleen om migranten buiten te houden. Zo kan het ook gebeuren dat dertig jaar na dato, terwijl de rest van Europa haar kerncentrales sluit en Nederland zich opmaakt voor een gasloze toekomst, Hongarije zich in toenemende mate afhankelijk maakt van fossiele en andere, weinig mens- en milieuvriendelijke energiebronnen. En van vroegere aartsvijand Rusland.  

Erzsó Alföldy is journalist. Zij is geboren in Hongarije en woont sinds haar 13de in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.