Opinie Gastcolumn

Gastcolumn: Europa speelt slecht in op wereldwijde machtsverschuiving

Politieke en economische belangen lopen in steeds meer landen synchroon, zoals in China of Rusland. Europa weet niet goed hoe te reageren op het oprukkende staatskapitalisme.

Werknemers van de Chinese e-commercegigant Alibaba lopen op het terrein van het hoofdkwartier van de onderneming in Hangzhou. Beeld EPA

Voor het eerst in honderd jaar is de omvang van autocratische economieën even groot als die van democratische economieën. Europese overheden weten nog niet adequaat op deze machtsverschuiving in te spelen. 

Er wordt vooralsnog ingezet op investeringsmonitoring en WTO-beleid, wat te reactief en te beperkt is. Het ontbreekt het Westen aan inzicht en overtuiging. Voor vrije, westerse ondernemingen is deze machtsverschuiving ook risicovol; ze moeten vaker zaken doen in een staatskapitalistische omgeving. De bevordering van Nederlandse en Europese strategische economische belangen vereist nieuwe, diepgaande vormen van publiek-private samenwerking en investeringsbeleid.

Het internationale economische speelveld komt niet langer overeen met de traditionele westerse wens dat politiek-strategische en economische belangen gescheiden moeten zijn. Geopolitiek en markten lopen steeds meer in elkaar over. Zo staan Chinese bedrijven onder controle van de Chinese communistische partij en grotere Russische bedrijven vallen onder de ‘machtsverticaal’ van het Kremlin. Het internet en Silicon Valley komen voort uit jarenlange investeringen van het Pentagon.

Steeds meer technologieën zijn zowel van civiel als van militair nut, of het nu gaat over machine learning, robotica, biotechnologie of 3D-printing. Zo kan de kunstmatige intelligentie van het Zweedse muziekbedrijf Spotify uitermate relevant blijken voor het Chinese leger. In dat licht kan de investering van de Chinese tech-gigant Tencent in Spotify ook worden begrepen.

Het is lastig om onderscheid te maken tussen commerciële en geopolitieke dynamieken in de markt. Veel westerse bedrijven opereren in een machtspolitieke context zonder dat ze daarvan voldoende doordrongen zijn. Het bedrijfsleven richt zich primair op commerciële prikkels, maar topmensen missen veelal een geopolitieke bril. Daar kan een hoge prijs aan zitten.

Hybride oorlogsvoering

Multinationals, aandelenmarkten en financiële instellingen zijn doel van hybride oorlogsvoering en desinformatie, net als westerse democratische processen. Westerse bedrijven worden ook gemanipuleerd om oosterse politieke doelstellingen te bereiken, zoals Facebook tijdens westerse verkiezingscampagnes. 

Economische spionage is voor staatskapitalistische machten onderdeel van industriepolitiek. Westerse bedrijven en investeerders overschatten desalniettemin hun capaciteit om spionage te slim af te zijn, of ze onderschatten het strategische belang van hun onderneming.

De voortschrijdende technologietransfers van West naar Oost zijn fundamenteel voor de machtsverschuiving van democratische naar autocratische economieën. Afgezien van economische spionage, maakt China gebruik van gedwongen technologieoverdracht als voorwaarde voor markttoegang, en van de opkoop van interessante westerse high-tech, vaak onder de radar. Washington vreest daardoor dat China de AI-revolutie zal leiden. Trumps handelsoffensief tegen China is er mede op gericht om ongewenste technologietransfers te stoppen en zodoende de Amerikaanse militair-technologische voorsprong te behouden.

Offshoreconstructies 

Westerse, open democratieën en vrije ondernemingen lopen vaak achter de feiten aan. Duitsland werd onlangs onaangenaam verrast toen bleek dat Geely, de Chinese autofabrikant, ongezien bijna 10 procent van Daimler had gekocht. Via offshoreconstructies en ‘dark pools’ nam Geely opties op Daimler, en zette die vervolgens om in aandelen. Kapitaalmarkten en financiële instrumenten worden ingezet voor geopolitieke doeleinden. Europese bestuurders blijken onvoldoende geëquipeerd om de strategische economische belangen te verdedigen.

In deze hybride context ligt het initiatief bij de partij die niet volgens de na-oorlogse regels speelt. Westerse overheden en bedrijven die uitgaan van voorspelbaarheid komen daardoor op achterstand. Vanwege bureaucratische beslommeringen en naïviteit missen ambtenaren missen vaak zowel tijd als kennis. Op universiteiten en in denktanks wordt nog te vaak vanuit het vertrouwde, westerse perspectief geredeneerd. Internationale veiligheid, internationale economie, en management zijn verschillende vakgebieden – ten onrechte.

Het Brusselse technocratische denken wordt gekenmerkt door verkokering. Dat staat haaks op het geïntegreerde denken dat vereist is om zeggenschap te houden in de hedendaagse hybride strategische context. De Russische Gerasimov-doctrine gaat ook over economische oorlogsvoering en energiepolitiek. China ontwikkelde zich tot sleutelinvesteerder tijdens de Griekse schuldencrisis. Via het Belt-and-Road-Initiative investeert China nu steeds meer in Centraal Europa, waarmee het ook politieke loyaliteit koopt. Athene en Boedapest schurken op diplomatiek vlak nu vaak dichter tegen Peking aan dan tegen Brussel, bijvoorbeeld bij stemmingen over mensenrechten of de Zuid-Chinese Zee.

Belangen overlappen

Het Westen kan leren van de Chinese hybride benadering, en net als Peking meer oog hebben voor de lange termijn. Het kapitalistische marktmodel vormt al eeuwen de ruggengraat van het westerse succes. Nationale veiligheid en economisch belangen overlappen. Daarom stimuleert het Pentagon de Amerikaanse ‘national security industrial base’. In Israël zijn er korte lijnen tussen durfinvesteerders en start-ups en het leger.

De kernvraag is hoe publieke en private actoren samen de open markten kunnen veiligstellen tegenover de groeiende macht van staatskapitalistische mogendheden. Dat vereist meer dan investeringscontrolemechanismen. Er is een Europese, strategische ondernemerscultuur nodig die nationale veiligheid en internationale economie integreert.

In de strategisch-economische machtsstrijd lopen Europa en Den Haag achter. Europees infrastructuurinvesteringen kunnen veel geopolitieker worden ingestoken. Publiek-privaat durfkapitaal en slimme belastingvoordelen zijn nodig voor Europese controle over opkomende strategische technologieën. Via investeringsfondsen kunnen nationaal veiligheidsbeleid, de financiële sector, en innovatieve start-ups bij elkaar aansluiten.

Economisch beleid moet in lijn worden gebracht met een geopolitieke benadering voor de lange termijn. Zonder geopolitieke visie is de toekomst van open, vrije markten en liberale democratieën onzeker.

Elmar Hellendoorn is post-doctoral research fellow bij International Security Program van het Belfer Center van de Harvard Kennedy School

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden