Gastcolumn Esther van Fenema

Gastcolumn: Empathie kan de samenleving schaden

Empathie is in staat ons als magnetisch geladen deeltjes met de neus dezelfde kant op te zetten, waardoor we relatief makkelijk manipuleerbaar zijn, meent gastcolumnist Esther van Fenema.

3FM-dj's Domien Verschuuren, Angelique Houtveen en Sander Hoogendoorn tonen het opgehaalde eindbedrag van de jaarlijkse inzamelingsactie Serious Request, 24 december 2017. Beeld ANP

Een stuurloos schip als speelbal van woeste golven; zo deinde de publieke opinie deze zomer weer alle kanten op. Van empathie als pressiemiddel om uitzetting van uitgeprocedeerde asielkinderen te voorkomen tot heftige verontwaardiging zodat de minister van Buitenlandse Zaken op zijn knieën moest.

Of neem de voortdurende #MeToo-beweging, waarin burgers met een toetsenbord en internettoegang zich wereldwijd verenigen, misstanden aankaarten en zelfs in staat zijn om beroemde koppen te laten rollen.

We zijn als massa met een mening tegenwoordig een geduchte wapenstok en het is belangrijk om je af te vragen wie, op welk moment en vooral met welk doel dit uiterst potente middel kan inzetten.

Nieuwe dynamiek samenleving

Door het digitaliseren en globaliseren van de samenleving ontstaat nieuw collectief gedrag dat onderhevig is aan nieuwe wetmatigheden. De oorspronkelijke baleinen zijn uit de maatschappij getrokken, waardoor bekende hiërarchische structuren zijn verbleekt. De talloze individuen die wereldwijd alles met elkaar delen, creëren door hun oneindige interactiemogelijkheden patronen van ongekende complexiteit.

Henri Poincaré, een beroemde Franse wiskundige, toonde honderd jaar geleden al aan dat de bewegingspatronen voor drie ballen zo complex en chaotisch zijn dat de uitkomst niet goed voorspelbaar is, laat staan de dynamiek van onze moderne samenleving.

Het inzetten van empathie

Toch hebben bepaalde fenomenen, zoals empathie, het vermogen om ons als magnetisch geladen deeltjes met de neus dezelfde kant op te zetten, waardoor we relatief makkelijk manipuleerbaar zijn. Het jonge Belgische patiëntje Victor bijvoorbeeld, werd in 2013 ingezet door de farmaceutische industrie om via mediaoptredens en de daaruit voortvloeiende morele ophef, de vergoeding van een duur geneesmiddel te bewerkstelligen, waardoor de omzet van de betreffende farmaceut omhoog schoot.

Hoe komt het toch dat ons inlevingsvermogen zo rap wordt geactiveerd?

Hoe ontstaat empathie?

Binnen de groep of stam zorgde empathie voor cohesie en konden we beter samenwerken, iets wat onze overlevingskansen ooit significant vergrootte. Spiegelneuronen vormen de biologische basis voor deze eigenschap, waardoor we in staat zijn om gedrag en gevoelens van anderen razendsnel te herkennen en te spiegelen.

In zijn boek Het empathisch teveel analyseert de Belgische filosoof Ignaas Devisch welke voorwaarden noodzakelijk zijn om empathie te mobiliseren.

Idealiter is er een aanwijsbaar en onschuldig slachtoffer waar we ons op richten en waarmee we ons kunnen identificeren. De overtuiging dat we het verschil kunnen maken als het gaat om het voorkomen van ellende is belangrijk, of het nou gaat om geld overmaken, demonstreren of boycotten. Het slachtoffer moet afkomstig zijn uit een referentiegroep van beperkte omvang, anders haken we af, we kunnen immers niet de hele wereld redden. Hoe unieker de gebeurtenis, hoe sterker onze reactie, want regelmatig leed vlakt ons juist af.

De keerzijde van empathie

Empathie als moreel kompas kent een aantal risico’s omdat ze zich richt op de enkelingen in het hier en nu, en geen oog meer heeft voor de rest van de wereld. Een vorm van bewustzijnsvernauwing in combinatie met sterke emotionele lading waardoor eenzijdigheid en selectiviteit optreedt.

De foto van het aangespoelde Syrische jongetje verlamde onze kritische zin en het vermogen om naar het totaalplaatje kijken. Vanuit een overweldigend gevoel van medelijden trekken we in dergelijke situaties haast automatisch onze portemonnee en behandelen we op basis van betrokkenheid sommige mensen simpelweg beter dan anderen. Empathie is niet consequent omdat ze grenzen heeft en snel kan omslaan in verontwaardiging of zelfs woede. 

De ngo’s die ons nu proberen te mobiliseren op te staan voor alle andere Lili’s en Howicks kunnen rekenen op gemopper ‘ja zeg, we blíjven aan de gang’. Een ander nadeel van een zuiver empathische reactie is dat we geneigd zijn impulsief te reageren en ons gevoel voor redelijkheid verliezen. Hierdoor kan er snel een virtuele tegenpartij ontstaan die we vervolgens rücksichtslos veroordelen, kijk bijvoorbeeld naar het Israëlisch-Palestijnse conflict. Tenslotte wordt empathie gekenmerkt door morele superioriteit en ongelijkwaardigheid. We verwachten natuurlijk wél eeuwige dankbaarheid van de door ons gedefinieerde slachtoffers voor wie we vol overgave op de bres of barricade springen.

De belangen rond empathie

Moreel globaliseren wordt steeds lucratiever en er spelen tegenwoordig dan ook grote belangen om ons empathisch vermogen te verzilveren. Het Glazen Huis kreeg ons afgelopen jaar zo ver dat we compassie konden voelen bij talloze kinderen in Nigeria, Congo en Nepal die door rampen en conflicten waren gescheiden van hun families. We tastten zo diep mogelijk in de buidel om het Rode Kruis, pardon, deze kinderen te ondersteunen.

Goede doelenorganisaties zoals Defence for Children, Oxfam Novib en Amnesty International strijden oorspronkelijk vanuit solidariteit en zonder winstoogmerk voor maatschappelijke en politieke belangen. Inmiddels zijn deze organisaties uitgegroeid tot grote bedrijven met werknemers die een hypotheek moeten betalen, de contributie voor de hockeyclub en natuurlijk ook nog op vakantie willen. Vanuit hun perspectief is het dus volstrekt logisch dat rampspoed en empathie worden ingezet om het eigen bestaansrecht te verzekeren.

De stammen van toen vormen de massa van nu. Maar het geheel is wezenlijk anders dan de som der delen en daar moeten we volgens mij iets mee. Anders verworden we tot redeloze drenkelingen en riskeert de samenleving averij.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violiste  – en deze maand gastcolumnist van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.