GastcolumnEsther van Fenema

Gastcolumn: Échte vrijheid van meningsuiting bestaat alleen bij voldoende groepsgevoel

Persoonlijke verschillen worden steeds meer als bedreiging gezien. Maar juist onze angst voor ongelijkheid levert meer intolerantie en minder vrijheid van meningsuiting op, schrijft gastcolumnist Esther van Fenema.

Van Kooten en de Bie, aflevering ‘De Groenteman en de Turk.’ Esther van Fenema: ‘Toen ik opgroeide werd er minder krampachtig omgegaan met mensen die af en toe tegen de realiteit schopten. Denk aan van Kooten en de Bie.’

We leven in een ‘anale’ tijd, gefixeerd op afbakening en controle, zoals kleuters die hun sluitspier zo goed mogelijk willen beheersen.

Als we íets niet goed kunnen verdragen dan is het de angst voor controleverlies. Patiënten die geplaagd worden door paniekaanvallen zijn bijna altijd bang om gek te worden, het ultieme controleverlies, of om te overlijden, bijvoorbeeld aan een hartaanval. De angst om uit elkaar vallen of te desintegreren drijft ons waarschijnlijk meer dan we ons realiseren en de uitwassen zie je bij patiënten met een dwangstoornis die dagelijks talloze uren besteden aan tellen, wassen of het letterlijk controleren van de deursloten.

Het hedendaagse individu heeft zich losgemaakt uit allerlei verbanden en staat er moederziel alleen voor als het gaat om controle van de persoonlijke grenzen. Voorheen werd dat voor een belangrijk deel overgenomen en geregeld door de gemeenschap, natie, overtuiging of zuil waar je deel van uitmaakte.

Ongelijkheid als splijtzwam

Voor het definiëren van een solide eigen identiteit zijn grenzen een absolute voorwaarde: dit ben ik en dat ben jij. De bizarre paradox die nu ontstaat, is dat verschillen zoals ras, gender of politieke voorkeur steeds meer als bedreiging worden gezien. Iedereen moet en zal gelijk zijn want ongelijkheid vormt een potentiële splijtzwam waar we ons geen raad mee weten. Als ik geruit ben dan ben ik niet gestreept, waardoor jouw gestreept zijn een bedreiging vormt voor mijn geruit zijn.

Hieruit volgt dat míjn vrijheid vaak jouw grens is en dat leidt tot continue onderbezetting aan al die persoonlijke grensjes met talloze schermutselingen over onbenulligheden zoals genderneutrale toiletten of binnenkort natuurlijk weer Zwarte Piet.

Toen ik opgroeide werd er minder krampachtig omgegaan met andersdenkenden of mensen die af en toe tegen de realiteit schopten. Denk aan Van Kooten en de Bie, Freek de Jonge of de pikante liedjes van Robert Long met teksten als ‘pedofielen doen het op hun knieën’ en ‘homofielen doen het met hun poten’.

Komedie zonder disclaimer

Échte vrijheid van meningsuiting kon bestaan bij de gratie dat er voldoende groepsgevoel was, waardoor je elkaars intenties makkelijker kon vertrouwen en er geen ‘blijvend letsel’ ontstond. De tijd van komedie zonder disclaimer, waarin we wisten dat grappen over gastarbeiders geen haatzaaierij waren en het voor iedereen ook nog vanzelfsprekend was dat je een hamster niet in de magnetron moest stoppen.

Rekening houden met elkaars gevoelens had ooit de functie om de groep bij elkaar te houden. Hoe sterker de mores, hoe beter de cohesie en dus de kans om te overleven in een vijandelijke omgeving. Bedreigingen waren realistisch, zoals verlies van politieke of economische macht, of symbolisch als het ging om een aanval op religieuze overtuigingen, culturele waarden of sociale normen.

We leven echter niet meer in de oorspronkelijke groepsverbanden en moeten nu zelf de wacht lopen langs onze grenzen om het realistische, maar vooral het symbolische gevaar het hoofd te bieden. Met torenhoge adrenaline-spiegels houden we de omgeving scherp in de gaten, alert op alles wat het gevoel van autonomie en controle kan bedreigen.

Controle doodt relativering

Je schouders ophalen over een andere mening? Levensgevaarlijk, je riskeert een krater in de mogelijk wat wankele identiteit. Iemand met een fundamenteel andere politieke overtuiging in je vriendenkring? Geen haar op je hoofd, want anders is ‘eng’ of ‘fout’. Een columnist die een jou onwelgevallige mening verkondigt kan zo bedreigend zijn dat je beter je abonnement op de krant kan opzeggen.

Het is zorgwekkend dat de som van al die individuele deeltjes meer intolerantie en minder vrijheid van meningsuiting oplevert dan het geheel van de oorspronkelijke groep.

Als controle belangrijker wordt dan vertrouwen, overlijdt relativering en krijgen we allemaal te weinig zuurstof.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violiste – en deze maand gastcolumnist van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden