Gastcolumn: 'Democratie staat dubbel onder druk'

Gastcolumnist Kathleen Ferrier ziet hoe China zijn 'autoritair kapitalisme' steeds eigengereider uitdraagt. 'Toch denk ik dat niet een dreigende handelsoorlog ons de grootste zorgen zou moeten baren, maar een nieuwe Koude Oorlog.'

De Chinese president Xi Jinping (3e van links) met de Vietnamese president Tran Dai Quang (L) en president Vladimir Poetin uit Rusland (2e van rechts) in Beijing, 2017. Beeld AFP

In augustus dit jaar keer ik na vijf jaar Hongkong terug naar Nederland. In die vijf jaar heb ik veel zien veranderen en geleerd.

Zoals wijsheden uit de Chinese filosofie. Hoewel ik mij erbij heb neergelegd dat ik het Mandarijn nooit machtig zal worden, gaf ieder karakter dat ik erin stampte, mij meer inzicht in het mens - en wereldbeeld waarop Chinese wijsheden zijn gebaseerd. Bijvoorbeeld dat een positieve levenshouding, in harmonie met medemens, samenleving en natuur, meer oplevert dan een negatieve.

Mijn reizen door dit continentale land hebben mij een beeld gegeven van de schitterende natuur maar ook van de diepe kloof tussen het verarmde platteland en de megagrote steden.

Neem het nabij Hongkong gelegen Shenzhen. Dertig jaar geleden niet meer dan wat rijstvelden, nu een megastad van 14 miljoen inwoners. De gemiddelde leeftijd is 27 jaar. Burgers met een mondiale blik die zich verbonden voelen met hun generatiegenoten wereldwijd. Shenzhen is het nieuwe Silicon Valley en méér dan dat: het is een dynamische stad die bruist van ondernemingszin, start-ups, fin-tech en high-tech.

Ondanks alles kenmerkt Shenzhen zich als een stad waar een positieve sfeer en een can-do mentaliteit heerst.

Ondanks alles, want China is een autoritaire staat waar vrijheden - van meningsuiting, van religie, etc. - steeds verder onder druk komen te staan. Waar de greep van de staat op het dagelijks leven, door het invoeren van systemen zoals elektronische gezichtsherkenning en een cashless society steeds verstikkender wordt.

Nieuwe Koude Oorlog

In de afgelopen vijf jaar zijn de politieke verhoudingen wereldwijd drastisch veranderd. Ik zie hoe China zijn 'autoritair kapitalisme' steeds eigengereider uitdraagt, als een alternatief voor westerse democratie.

Ondertussen is Europa politiek verdeeld en versplinterd en is Donald Trump, president van de USA en leider van het vrije Westen, voor veel Chinezen (en niet alleen voor hen) hét symbool voor het failliet van de democratie. Van democratische verkiezingen, die een president opleveren die zegt dat hij zijn land weer groot gaat maken en vervolgens dreigt met nucleaire wapens en een handelsoorlog.

Toch denk ik dat niet een dreigende handelsoorlog ons de grootste zorgen zou moeten baren, maar een nieuwe Koude Oorlog. Bij de vorige Koude Oorlog, tussen het door de USA geleide Westen en de Sovjet-Unie, stond democratie tegenover communistische dictatuur. Democratie won.

Maar de nieuwe Koude Oorlog is een strijd om mondiale invloed tussen een zeer zelfverzekerd soort 'autoritarisme-nieuwe-stijl' en een gehavende democratie in een ongeleid Westen. Hoofdrolspelers zijn aan de ene kant Donald Trump en aan de andere kant de Chinese president Xi Jinping en de Russische leider Vladimir Poetin. De laatste is er open over dat hij het uiteenvallen van het Sovjetblok diep betreurt en laat video's lekken waarop we (Russische) nucleaire wapens uitgetest zien worden.

Hang naar het eigene

En daartussen ligt Europa. Waar, als reactie op de onafwendbare mondialisering, mensen willen vasthouden aan het lokale omdat ze zich bedreigd en onzeker voelen, menen controle over hun leven kwijt te zijn. Deze begrijpelijke hang naar het eigene verklaart de grote winst van lokale partijen bij de recente Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen. De onderliggende onzekerheid krijgt een politieke vertaling in, helaas, de opkomst van populistische partijen, fragmentatie van de samenleving, politieke versplintering en daardoor verzwakking van de democratie. Angst en onzekerheid worden aangewakkerd, beleid dat verbinding en vertrouwen herstelt, blijft uit.

Democratie staat dubbel onder druk, van binnenuit en van buitenaf.

Wellicht is het belangrijkste dat ik straks, na vijf jaar de opkomst van een autoritaire staat meegemaakt te hebben, meeneem dat we het ons in Europa niet langer kunnen permitteren nonchalant om te gaan met onze democratische instituties en de waarden waar democratie voor staat: vrijheid, medezeggenschap, respect voor burgerrechten en het principe van gelijkwaardigheid van alle mensen.

In het welvarende en vrije Europa laten we ons tegen elkaar opzetten, geleid door angst en onzekerheid. Terwijl we alle reden en mogelijkheden hebben voor een ondernemende, positieve sfeer laten we onze samenlevingen verlammen en vergiftigen door negativiteit. Met een dergelijke houding gaan we het niet redden in het huidige geopolitieke krachtenveld, blijft democratie niet overeind.

'Wees als het riet, buig mee met de stormen maar breek niet', zegt een oude Chinese wijsheid. Dat wens ik de democratie toe: breek niet.

Kathleen Ferrier, deze maand gastcolumnist van de Volkskrant, was Kamerlid voor het CDA. Ze woont nu in Hongkong waar ze als universitair docent werkt en betrokken is bij de aanpak van moderne slavernij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.