Opinie

Gaat het licht weer uit in heel Europa?

Doorsluizen tot de buren de deur dichtgooien: dat kon nooit goed gaan. Oude demonen duiken weer op.

De Macedonische politie schiet met traangas op vluchtelingen aan de grens met Griekenland. Beeld ap

Een verkeersongeluk, een zelfmoord, dat heet een drama, een incident, erg maar eenmalig. Een tragedie is een gebeurtenis die is voorspeld - zoals Oedipus - maar waar je geen acht op slaat, of waarvan je zelf wel weet dat die zal komen als je niets doet om die te voorkomen. De chaos die nu in Griekenland ontstaat, kan leiden tot het uitroepen van de noodtoestand (om van een militaire staatsgreep nog maar even te zwijgen). En men had dit al een jaar of twee, drie kunnen zien aankomen. Doorsluizen, doorsluizen, tot de buren de deur plotseling dicht gooien. Gut, wat nu? Paniek.

Stank voor dank

Veel landen in Europa zijn in de greep van de paniek geraakt. Zweden, Oostenrijk, maar ook Frankrijk en Groot-Brittannië. Landen als Hongarije, Tsjechië en Polen zijn dat niet. Zij waren van meet af aan tegen het doorgeleiden van (niet-christelijke) vluchtelingen, laat staan het opnemen ervan. Velen in West-Europa vinden deze kilheid stank voor dank: na de val van de Berlijnse Muur hartelijk opgenomen in de Europese Unie, wel zélf miljoenen arbeidsmigranten naar West-Europa sturen, en dan nu prikkeldraad voor de immigranten in hun eigen land. Tja, dankbaarheid heeft korte beentjes. Maar er zitten andere gevoelens onder.

Nu het nationale sauve qui peut als een lawine over Europa rolt, zien we pas hoe heftig de emoties zijn geworden. De ene emotie is die van de Cassandra's in de Griekse tragedie - 'We hebben het nog zó gezegd. Maar die politici, luisteren? Ho maar!' Die emotie leidt tot woede, tot populisme, tot hypernationalisme, tot Orbans, Trumps, Boris Johnsons e tutti quanti die het probleem wel eventjes uit de wereld zullen helpen. Dat tij lijkt voorlopig niet te keren.

Tekst gaat verder onder de foto.

Vluchtelingen bij de haven van Piraeus Beeld epa

Verloren slag

Deze verrechtsing gebeurt nog binnen het kader van de democratie. Zoals ook de verlinksing in Zuid-Europa, die een logische reactie was op de financieel-economische crisis. Voor 'Europa' is het resultaat nu een driedubbele Muur. Naast die tussen Noord- en Zuid-Europa is er wederom een 'Oostblok' - Polen, Hongarije en Tsjechië, Slowakije - ontstaan. De derde muur is sinds deze week de Duits-Oostenrijkse grens, waarachter iets is herrezen dat we sinds 1918 voor dood en begraven hielden: de Donaumonarchie, en nog wel in uitgebreide vorm, met de Balkanlanden. En die roepen nu: 'Kijk, er zijn nog landen in Europa die samenwerken!' Jammer dat het de centrale inkoop betreft van prikkeldraad.

De andere emotie is die van het gevoel van verlies, zoals na een verloren oorlog. En die emotie kent historisch vreemdere uitwerkingen. In Duitsland en Nederland moet je flink zoeken naar die vluchtelingen, zo weggestopt zitten ze in die azc's. Toch levert de vluchtelingencrisis letterlijk het beeld op van een 'totale oorlog', letterlijk omdat Europa niet overal wordt 'overstroomd' door vluchtelingen - in Tsjechië hebben zich acht asielzoekers gemeld, in Portugal nog geen honderd - maar op televisie is dit wél het geval. De, ook door televisie verbreide, beelden van de Wilkommenskultur in München begin september 2015 leek wel op het Hurra-Patriotismus van augustus 1914. Het gevoel veranderde bij velen de afgelopen maanden in dat van een verloren slag of zelfs van de hele 'oorlog voor het goede'.

Beeld-bombardement

Hoe reageert een volk op een dreigend verlies? Sluit de poorten! Dat gebeurt nu. Het aanhoudende beeld-bombardement van ellende, huilende kinderen, verdronken peuters, maar ook van agressieve jongemannen leidde tot depressie en daarna tot de woedende uithaal van de uitgeputte ouder: 'Jij mag - pets - je kleine broertje niets slaan!' Pets. Impulsief, onredelijk, kortzichtig, maar het lucht op, even. 'Ha! Prikkeldraad!'

Hoe reageert een volk op een écht verloren 'oorlog', als 'de vijand' bezit neemt van de pleinen in je hoofdstad, zoals nu Griekenland overkomt? Eerst is er de enorme schok, die des te groter is omdat 'de oorlog' niet in Athene werd gevoeld, zolang de treinen richting noorden maar bleven rijden.

Dan zoekt men de zondebok. Meestal is dat de eigen regering, het ancien régime. 'Weg ermee!' Voor de Grieken kan dat de regering-Tsipras zijn. Voor anderen - wijzelf, de Zwitsers, de Hongaren en ook de Britten - is dat 'Brussel': via de miniatuurrevolutie van het referendum.

Ontnuchterd Europa

Of de regering-Tsipras deze crisis overleeft, is de vraag. Of 'Brussel' deze crisis overleeft eveneens. Want we moeten niet vergeten dat de behoefte aan levenslustig gejuich over het neerhalen van de bestaande situatie als antwoord op de ziekmakende angst voor het verlies van de eigen cultuur een dynamiek kan krijgen die wij gisteren in al onze bekrompen redelijkheid niet voor mogelijk hielden. Zó lang is 1989 toch ook weer niet geleden om dit te beseffen?

De Britse minister van buitenlandse zaken Anthony Grey zei bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog: 'De lichten gaan in heel Europa uit en we zullen het in ons leven niet meer meemaken dat ze weer worden aangestoken.' Nu spreken Griekse politici van dreigende 'anarchie' en van 'Libanon', burgeroorlog dus. Wie weet.

Maar voor al het prikkeldraad weer is opgerold, en vóórdat alle woede over elkaar weer is overgevloeid in lachende groepsselfies in Brussel, leven we in een ander, ontnuchterd Europa. Wat 'Europa' daarom het dringendste nodig heeft is een bijspijkercursus historische massapsychologie.

Henri Beunders is hoogleraar ontwikkelingen in de publieke opinie aan de Erasmus Universiteit.

Henri Beunders is hoogleraar ontwikkelingen in de publieke opinie aan de Erasmus Universiteit.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden