Interview Anab Jain

Futuroloog Anab Jain kijkt naar het heden om de toekomst te begrijpen

Anab Jain is futuroloog, maar niet een die achter haar bureau wat over de toekomst peinst. Haar ideeën kun je aanraken, zien en proeven.

Futuroloog Anab Jain. Beeld David Meran

Je zou verwachten dat een futuroloog naar de toekomst kijkt, maar Anab Jain richt haar blik juist op het heden. ‘We moeten leren om beter te kijken naar de wereld van vandaag, want daar liggen alle antwoorden.’ Jain (in 1976 geboren in India) en haar partner Jon Ardern zijn oprichter en directeur van Superflux, een wereldberoemd ontwerpbureau uit Londen, dat zich bezighoudt met de grote uitdagingen voor de toekomst op het gebied van architectuur, design, technologie en innovatie.

Voor wie haar populaire TED-talk Why We Need To Imagine Different Futures heeft gezien is het direct duidelijk wat Jain onderscheidt van haar vakgenoten: ze zit niet achter haar computer toekomstvisioenen uit te tekenen en te rekenen, maar ze maakt het leven in de toekomst tastbaar en concreet door middel van films, boeken, installaties en ervaringen. 

De toekomst van Jain kun je aanraken, zien en proeven. Zoals in haar kookboeken voor tijden van voedselschaarste met titels als Pets as Protein en How to Cook in Scarcity waar recepten in staan om insecten en wilde dieren te bereiden. In de film Dynamic Genetics vs. Mann uit 2013 laat Jain je een wereld zien waarin algoritmen de genetische risico’s bepalen bij het afsluiten van zorgverzekeringen en je rijk kunt worden door je genetische data te delen. Meer dan tien jaar geleden ontwikkelde ze ‘Beamer Bees’, een nieuwe soort genetisch gemanipuleerde bijen die naar amper bestoven planten en bomen vliegen door middel van radiogolven. ‘De abstractie van de toekomst zit enorm in de weg als je beleid wilt ontwikkelen.’

Jain en Jon Ardern leerden elkaar kennen tijdens hun studie Interactive design aan het prestigieuze Royal College of Art in Londen. Een van de eerste succesvolle projecten van hun ontwerpbureau was de film Song of the Machine uit 2010, waarin blinde mensen hun zicht terugkrijgen door middel van optogenetica, een relatief nieuwe techniek waarmee met behulp van licht specifieke neuronen aan- of juist uitgezet kunnen worden. ‘Onze achtergrond in kunst en design is belangrijk omdat we getraind zijn in het tastbaar maken van concepten en ideeën. Op deze manier kunnen we onze talenten combineren met de kennis van wetenschappers en instituten waarmee we samenwerken.’

We spreken elkaar op een symposium van het Goethe Instituut in Weimar, in Duitsland, waar meer dan vijfhonderd mensen uit de hele wereld zijn samengekomen om van gedachten te wisselen over de toekomst en de grote uitdagingen in de politiek, cultuur en technologie.

U noemt uzelf een archeoloog van de toekomst. Wat bedoelt u daarmee?

‘We moeten meedoen en niet in de theorie blijven hangen. Het is onmogelijk van achter je bureau een geloofwaardige computerweergave of schaalmodel te maken. Vorig jaar hebben we in het Victoria & Albert Museum in Londen de tentoonstelling The Future Starts Here gemaakt. Daar waren objecten en films te zien, zoals een spiegel met gezichtsherkenning en de film Everything Connects to Everything Else. Daarin reizen we van de koelingscentra van onze data terug naar het begin, naar de zeldzame materialen die uit Afrikaanse mijnen worden gehaald. Langzaam realiseert de kijker zich dat hij de slaaf is geworden van het product, net als de arbeiders in de fabrieken in China. Jij werkt voor je telefoon. De middelen die we hebben ontwikkeld om de wereld te beheersen, zijn onze meesters geworden.’

Waar komt uw fascinatie met de toekomst vandaan?

‘Ik ben geboren in India en opgegroeid met de hindoeïstische mythologie. Veel van die verhalen en sagen zijn duizenden jaren oud, en gericht op het begrijpen van het verleden en heden, om zo een leidraad te vormen voor de toekomst. Daar heb ik veel van geleerd, maar mijn interesse in visioenen voor de toekomst kwam pas later, tijdens mijn studie. Zo maakte ik, geïnspireerd op het oude kaartspel Tarot, de Instant Archetypes. De bekende archetypes zijn vervangen door de hacker, de entrepeneur, de multinational company. Het is belangrijk om nieuwe symbolen en archetypen te vinden voor een veranderende wereld.’

Jullie analyseren de zwakke plekken van het huidige systeem. Waar legt u de nadruk op?

‘Ongeveer 50 procent van ons werk is in opdracht of bestaat uit advisering. In ons vrije werk is de benadering veel meer antropologisch, gericht op het materiaal zelf. Hoe voelen dingen, hoe ziet iets eruit? Dat zijn de vragen die ik interessant vind. De meeste elementen van de toekomst zijn geen fictie. Gezichtsherkenning bijvoorbeeld is overal. Alles wat we doen wordt in de gaten gehouden. Of we nu naar een café, naar school of naar een protest gaan. Wat zijn de gevolgen daarvan en hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven: dat vind ik interessant.’

In dat kader wordt uw werk wel omschreven als langzaam, kritisch activisme. Bent u een ontwerper of een activist?

‘Wij hebben altijd een heldere ongeschreven sociale missie gehad. Wij staan misschien niet met spandoeken op straat, maar het is belangrijk dat ons werk op een kritische manier vragen stelt en je aan het denken zet. In een ideale wereld zou ik graag veel meer invloed hebben en onderdeel zijn van de tien mensen die momenteel alle beslissingen over ons klimaat lijken te nemen. Maar in elk geval kan ik met mijn werk zeggen: ‘Overweeg dit eens’. Voor mij is dat ons succes, dat mensen hun eigen gedrag beginnen te betwijfelen.’

Hier op het symposium in Duitsland, en in heel Europa, verschilt de visie op de toekomst of op klimaatverandering nogal van die in India, waar uw familie woont. Is ongelijkheid niet het prangendste probleem voor de toekomst?

‘Zeker, maar wat zijn de opties? Ik weet uit ervaring dat mensen die in India opgroeien in armoede naar het Westen kijken als het grote voorbeeld. Iedereen wil een auto, een telefoon, een huis met airconditioning. Ik wil dat ook, maar je kunt je voorstellen dat zulk comfort op de lange termijn niet houdbaar is. India kent de traditie van Gandhi, die propageerde dat je je spullen zelf moet maken en gebruiken, en dat ze anders niet nodig zijn. Veel duurzamer dan dat kan bijna niet. Maar een groot gedeelte van de bevolking in India is zich niet bewust van de consequenties van comfort, en dan bedoel ik niet de arme bewoners op het platteland, maar de gestudeerde mensen in de steden die hun vuilnis naar buiten gooien, die niet recyclen en eigenlijk zeggen: fuck het klimaat. Dat kunnen we niet accepteren. Dat zijn mensen die bewuster en duurzamer moeten omgaan met hun eigen leven en dat van hun kinderen.’

Populistische en nationaal georiënteerde politici spelen in op angst voor de toekomst. Welke boodschap kun je daartegenover zetten om mensen te bereiken?

‘Ik weet het niet, als ik heel eerlijk ben dan weet ik het gewoon echt niet… In India wordt onder Modi elke vorm van klimaatactivisme bestreden en dat is heel gevaarlijk als je in een land woont waar het steeds warmer en droger wordt en er constant mensen en dieren sterven door de aanhoudende droogte. Populistische narratieven zijn simpel en helder, daarom zijn ze zo populair. We willen geen ingewikkelde oplossingen en complexe antwoorden.’

Jain wijst op mijn dikke, zwangere buik. ‘Waarschijnlijk vragen veel mensen je nu: weet je zeker dat je een kind op deze wereld wilt brengen? Daarop is geen simpel antwoord te geven, ik heb een kind van 7 en maak me ontzettend veel zorgen. Maar als ik het niet probeer, zou ik niet meer kunnen functioneren. We zijn heel arrogant geweest. Te lang was het idee: wij zijn mensen, de allerhoogste in de pikorde, dus we mogen alles gebruiken.’

Ondanks uw zorgen lijkt het alsof u in uw eigen werk niet alleen maar bang bent voor de toekomst.

(Lachend) ‘Vooral als het gaat over klimaatverandering heb ik soms moeite om positief te blijven. Maar we hebben een groot project rondom klimaatverandering gedaan en ik heb nu echt het gevoel dat ik er beter op ben voorbereid. In de installatie Mitigation of Shock hebben we een toekomstbestendig appartement voor onze zoon gebouwd, voor in 2050, als hij ongeveer onze leeftijd is.’

Het Londense appartement is radicaal aangepast, zodat de bewoners kunnen leven met de gevolgen van klimaatverandering. Jain ontwikkelde geautomatiseerde voedselcomputers die werken via het fogponics-systeem, waardoor je zonder lucht en aarde gewassen sneller kunt laten groeien door middel van damp of mist. In het huis groeien zo tomaten, aardappels en komkommers en in de keuken liggen recepten klaar voor burgers gemaakt van insecten. Als je uit het raam kijkt, zie je de contouren van een veranderde wereld: geïmproviseerde onderkomens van mensen die ontheemd zijn geraakt door het stijgen van de zeespiegel en extreme weersomstandigheden, op de daken staan plantenkassen en er stijgt rook op uit de stad waar onrust is uitgebroken. 

Het appartement is rommelig en alledaags, geen hoogstaande en onbetaalbare technologische snufjes, maar handigheidjes met Ikea spullen en eindeloos veel slangen, lichtjes en draden. Er staan instructies online voor als je je eigen huis toekomstbestendig wilt maken. Je hebt onder meer een grote emmer, een boor, een watertank, een arduino en een simpele plank (‘zoals de Ikea Hyllis’) nodig. ‘We hebben samengewerkt met experts van Nasa en de UK Met Office, het Britse meteorologisch instituut. Het is onze poging om klimaatverandering tastbaar te maken en mensen niet in een verlammende angst achter te laten, maar ze de mogelijkheden en middelen te geven om ook in de toekomst een goed leven te hebben.’

Populaire science-fictionseries zoals Black Mirror, Humans en The Handmaid’s Tale schetsen een gitzwart beeld van de nabije toekomst. Hoe ziet u dit soort series en hun invloed op de populaire cultuur?

‘Om eerlijk te zijn ben ik helemaal klaar met dat soort ideeën van de toekomst. In onze projecten ligt de nadruk niet op de dystopie, maar op de verbeeldingskracht en het leren omgaan met kwetsbaarheid en onderlinge afhankelijkheid. De toekomstscenario’s die je ziet in zulke series gaan nog altijd over de mens in het centrum van het universum. Ik denk dat dit een achterhaald idee is, we moeten kijken naar de onderlinge relaties en verbindingen in de wereld om te begrijpen wat er systematisch moet veranderen. En precies daar beginnen mijn interesse en werk: kunst en design zijn een fantastisch hulpmiddel om de menselijke reacties op technologie te onderzoeken en grootschalige implicaties te begrijpen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden