Opinie

Fundamentele waarden, daar draait het om in EU

Populisten definiëren soevereiniteit als 'eenvormige volkswil'. Dat staat haaks op fundamentele waarden.

Geert Wilders (PVV), de Duitse Frauke Petry (AfD), de Oostenrijker Harald Vilimsky (FPÖ), de leider van het Franse Front National Marine Le Pen en Italiaanse partijleider van Lega Nord Matteo Salvini. Beeld afp

In tijden van Brexit en nieuwe zorgen over de euro, wordt het hoog tijd om de populistische kritiek op de Europese Unie serieus te nemen. Pas dan krijgen we zicht op een overtuigend politiek antwoord.

Ongecontroleerde immigratie, de euro, het associatieakkoord met Oekraïne: populisten zien er fundamentele bedreigingen in voor onze manier van leven. Allemaal veroorzaakt door de EU. De reacties daarop komen van de boekhouders ('per saldo goed voor de Nederlandse economie') of van de ingenieurs ('met een beetje sleutelen aan de bevoegdheden van de EU krijgen we een beter systeem'). En zo blijven we blind voor waar het populisten werkelijk om gaat. Daarvoor moeten we zelfs dieper graven dan het beeld van de zakkenvullende elite waarmee de EU vaak wordt gelijkgesteld. Ook dat beeld is uiteindelijk maar een symptoom van de dieperliggende afkeer tegen de EU.

Populisten stellen de Nederlandse soevereiniteit voorop. Spitsvondig roepen velen, ikzelf incluis, dat nationale soevereiniteit erom gaat dat je als volk je eigen lotsbestemming kunt bepalen. Lidmaatschap van de EU is beter, zeggen we dan, omdat je als klein land meer in huis hebt om grote problemen aan te pakken. Maar populisten hebben simpelweg een andere definitie van nationale soevereiniteit. Het gaat hen om het volk als speler in het politieke bestel.

Populisten willen duidelijke geografische grenzen om het eigen volk af te bakenen. De EU breekt nationale grenzen juist af. Burgers van andere EU-landen moeten gelijk behandeld worden en hebben toegang tot onze arbeidsmarkt. Zelfs het gezag van andere EU landen moeten we erkennen: diploma's die in een ander EU land zijn uitgegeven, voedsel dat in een EU land veilig is verklaard en rechterlijke vonnissen moeten we behandelen alsof ze van Nederlandse origine zijn. Wederkerigheid in plaats van isolatie.

Verder willen populisten de absolute macht in het politieke bestel toekennen aan het volk. Dus moet de 'volkswil', gebaseerd op een homogeen volk met gedeelde waarden (en liefst zelfs eenduidige opvattingen), soeverein en autonoom gemaakt worden. In de EU staat juist pluralisme van opvattingen en belangen voorop. Geen macht is volledig autonoom in het Europese systeem: de natiestaat niet, maar de EU ook niet. Beperking van staatsmacht is juist het uitgangspunt.

Dit maakt de EU soms minder effectief, maar die prijs nemen we op de koop toe. Omgekeerd zijn ook de natiestaten niet autonoom. Zij zijn afhankelijk van elkaar, moeten EU wetgeving uitvoeren en leggen aan de EU verantwoording af over bijvoorbeeld hun economisch beleid. Dit garandeert een systeem van macht en tegenmacht. Dat moet ook binnen de lidstaten tot uitdrukking komen in bijvoorbeeld onafhankelijke rechtspraak en media.

Geen enkele hervorming van de EU (zelfs niet de ontmanteling van de euro) zal daarom voor populisten ooit genoeg zijn. Het gaat hen om de fundamenten, de basiswaarden waarop de EU is gebouwd: open grenzen; geen eenvormige volkswil maar een pluralistische samenleving; en ingeperkte en gecontroleerde overheidsmacht in plaats van volksautonomie.

Die druisen in tegen alles waar zij voor staan. Het helpt dus niet om te schermen met de kosten van een eventuele Nexit, de noodzaak van samenwerking in de huidige onzekere mondiale verhoudingen of de voordelen van de interne markt. Het echte politieke antwoord begint eerder met de vraag waarom die fundamenten cruciaal zijn. Zien we die vraag niet onder ogen, dan blijft niet alleen de EU zelf, maar ook de nationale pro-Europa politiek met 1-0 achter staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.