Opinie Gele hesjes

Franse opstand der bozen is vooral anti-Europa: het vertrouwen moet snel teruggewonnen worden

Om het vertrouwen te herwinnen moet met een uitsnede uit het volk het gesprek worden aangegaan.

Demonstranten in gele hesjes bezetten een rotonde in de buurt van Martigues, 5 december. Beeld AP

Ineens zag ‘zonnekoning’ Emmanuel Macron zich hulpeloos alleen staan op het lege plein dat hij met zijn anti-institutionele beweging En Marche zelf had leeg geveegd om aan de macht te komen. De kreet van ‘het volk’ is in anderhalf jaar veranderd van ‘Hallelujah!’ in ‘Kruisigt hem!’ Waarom?

Oorzaak en gevolg, de directe en de achterliggende oorzaken, zijn in ‘historische’ tijden doorgaans moeilijk te ontwaren. Na een studie van nagenoeg alle politieke crises sinds de Oudheid kwam de 19de-eeuwse ­cultuurhistoricus Jacob Burckhardt over ‘de revolutionaire momenten’ niet verder dan deze vage schets: ‘Alleen als het juiste moment daar is, en de juiste ingrediënten aanwezig, dan gaat de ontsteking met elektrische snelheid over honderden mijlen en raakt de vonk de meest uiteenlopende bevolkingsgroepen die elkaar anders nauwelijks kennen. Dan gaat de boodschap door de lucht, en die komt maar op één ding neer – en dat begrijpt plotseling iedereen – namelijk deze onbestemde eis: ‘Het moet anders worden!’’ Alleen monstercoalities van vreemden kunnen een zittende macht uit zijn hengsels lichten.

Terwijl de karavaan van asielzoekers die de VS wilde binnentrekken ­teleurgesteld uiteen is gevallen, behaalt ‘het volk’ in Frankrijk zijn eerste successen. De doelgerichte, door moraal en armoede gedreven beweging in Midden-Amerika faalde, terwijl nu de bijna nihilistische opstand slaagt. Maar er is een overeenkomst, en wel deze: de grens is opgeworpen: ‘Tot hier en niet verder!’ Sterker, het ­gebied aan deze kant is van ons.

Linksradicale studenten wierpen in mei 1968 barricaden op. In een boekverslag naderhand, Vers la ­guerre civile (‘Naar de burgeroorlog’), schreef een drietal van hen hoe op 3 mei op de Boulevard Saint-Michel een eerste symbolische barricade werd opgeworpen, nauwelijks 20 centimeter hoog, zonder enig ­militair nut. ‘Toch vervulde ze een functie die beslissend kon worden. Ze definieerde twee gebieden: die van de demonstranten en die van de machthebbers’.

Maar barricaden opwerpen is ­defensief, daar is geen leiding voor nodig. Iedereen kan een handje helpen: de winkelier, vrachtwagenchauffeur, student en huisvrouw. Maar zo’n opstand heeft geen richting, behalve dat iedereen het ‘anders’ wil, lees: meer geld, meer invloed, meer bescherming, meer veiligheid, meer erkenning, meer van wat dan ook.

En toch heeft deze Franse opstand der bozen wel degelijk één en dezelfde richting. Hij is tegen globalisering, maar daar waren de Fransen altijd al tegen. En, en dat is voor ons veel belangrijker: hij is anti-Europa. Hoezeer extreemlinks van politicus Jean-Luc Mélenchon ook probeert zijn invloed op de amorf lijkende massa der demonstranten te vergroten, het waren de extreemrechtse nationalisten die als eersten de keien uit de straat trokken. En Marine Le Pen twitterde over de hardwerkende forensen, die ‘gele vestjes’: ‘Dít is het Franse volk!’

De nu breedgedeelde eis ‘Macron ­Démission!’ (Macron, aftreden!) heeft een betekenis die uitstijgt boven de typisch Franse barricadepolitiek. Deze opstand zal namelijk een versterking blijken van het brute getal, van de massa, van het volk in Europa. Het ‘tijdperk van de moraal’ begon na de val van de Muur. En eindigde met het ineenstorten van de Arabische Lente vijf jaar geleden in burgeroorlog en dictatuur. Sindsdien gaat het opnieuw om geopolitiek en macht, om hard power. Deze terugkeer naar realpolitik, regelloosheid en recht van de sterkste zien we in de wereldpolitiek in de confrontaties tussen Trump, Poetin en Xi Jinping, en in ­Europa met Brexit en het rechts-­nationalisme in Midden-Europa.

Waarom de opstand in Frankrijk ook voor Europa zo belang- en zorgwekkend is, en zijn effect op de Europese verkiezingen in mei niet zal missen, is dat het opnieuw Italië lijkt te zijn dat de echte marsrichting aangeeft. Nadat ‘clown’ Berlusconi vanaf begin jaren negentig de mal creëerde voor de politicus à la Trump, is daar nu een populistische monstercoalitie van links en rechts aan de macht. Dit lijkt de logische mal voor het ratjetoe aan demonstranten in Frankrijk, áls men politiek wil worden.

In 1968 luidde een van de leuzen: ‘Wees realistisch, eis het onmogelijke!’ Dat heette ludiek, en men zong er een geinig liedje bij. Anno nu wordt er helemaal niet meer gezongen, wat geen goed teken is. Daarom is het, na de voor ‘ondenkbaar!’ gehouden zeges van Brexit en Trump, zaak wél het onmogelijke te denken. Daarvoor hoeven we ook niet ver terug in de tijd, die hoopvol begonnen Arabische Lente is voldoende. Alleen in Tunesië bloeit er nog ergens een ­armetierige narcis. Elders heerst ­burgeroorlog of hebben diegenen de macht gegrepen die bij revolutionaire woelingen altijd in de coulissen klaar staan: de militairen. Zie Egypte.

Dit klinkt misschien al te onheilspellend. Maar wie denkt dat Europa’s motor (Frankrijk-Duitsland) ongeschonden verder zal rijden na deze uitbarsting van Frans nationalisme, die zou eens kunnen googelen naar het net verschenen essay over de nieuwe internationale wanorde van de Amerikaan Robert Kagan. De titel: The jungle grows back.

Als de zittende machten de Europese verkiezingen niet willen verliezen, mogen ze wel heel snel beginnen met terugwinnen van het vertrouwen van ‘het volk’. Echter, als men dat à la Italië doet – zo veel mogelijk Euro-geld uitgeven aan onder andere sociale voorzieningen – dan zullen de grenzen tussen de lidstaten alleen maar hoger worden. De echte oplossing is dus, als altijd, om niet alleen ‘de boze burger’ voor een gesprekje uit te nodigen, maar een uitsnede uit de bevolking. Zo kan zelfs een ‘zonnekoning’ zich weer wat legitimiteit verschaffen. 

Henri Beunders is hoogleraar ontwikkelingen in de publieke opinie, Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.