Franse '11/9' zal eenheid zwaar op de proef stellen

Hoewel het overdreven klinkt, is de aanslag op Charlie Hebdo inderdaad de 'Franse 11/9'.

Bewaking van een Joodse school in Parijs.Beeld Getty Images

In de onmiddellijke nasleep van het bloedbad bij het satirische weekblad Charlie Hebdo is de vergelijking met de aanval van Al-Qaeda op de Verenigde Staten in 2001 door heel Frankrijk gemeengoed geworden. De aanslag van 7 januari was inderdaad de meest moorddadige die Frankrijk sinds het eind van de Algerijnse oorlog in 1962 heeft meegemaakt. Maar hoe accuraat is deze analogie precies?

Universele droom

Op het eerste gezicht lijkt de vergelijking kunstmatig en vergezocht. In Parijs stierven twaalf mensen. Bij de aanslagen in New York en Washington werden bijna drieduizend mensen gedood. De daders gebruikten kalasjnikovs en geen gekaapte vliegtuigen. En in tegenstelling tot de aanvallers van 11/9 waren ze burgers van het land dat ze aanvielen. Daarom lijkt de aanval in Parijs in 2015 meer op een combinatie van twee andere aanslagen: de bomaanslagen op de Londense metro in 2005 (de terroristen waren allemaal Britse burgers) en het complot dat in 2008 in Mumbai ten uitvoer werd gebracht (de terroristen gebruikten handwapens en richtten zich op individuele burgers).

Toch hebben de aanslagen in Parijs en New York, ondanks de grote verschillen, dezelfde essentie. Beide steden belichamen eenzelfde universele droom. Beide zijn metaforen voor licht en vrijheid. Beide behoren aan de hele wereld en niet alleen aan hun respectievelijke landen.

Bovendien zijn de doelen die de terroristen kozen in beide gevalllen zeer symbolisch. In New York belichaamden de Twin Towers kapitalistische ambitie en succes. In Parijs heeft Charlie Hebdo vorm gegeven aan de geest van democratische vrijheid, namelijk de mogelijkheid om alles te kunnen schrijven, tekenen en uit te geven - zelfs extreme (en soms platte) provocaties. Er leeft in Parijs, net zoals destijds in New York, een sterk gevoel dat het echte doelwit de Westerse beschaving zelf was.

Zoals de meeste Fransen zeg ik uit walging over de aanslag en uit medeleven met de slachtoffers, Je suis Charlie; een frase die de verklaring van de krant Le Monde meteen na 11 september in herinnering roept: Nous sommes tous Américains.

Maar ik moet toegeven dat ik er niet altijd zo over gedacht heb. In 2005 had ik mijn bedenkingen bij de beslissing van de Deense krant Jyllands-Posten om een reeks karikaturen van de profeet Mohammed te publiceren - en over de keuze van Charlie Hebdo om de cartoons het jaar daarop te opnieuw te publiceren. Ik vond dat toen een gevaarlijke en onnodige provocatie. Je moet niet met vuur spelen naast een gasleiding of staaf dynamiet.

Nationale eenheid

Ons tijdperk is waarschijnlijk veel religieuzer dan de 18de eeuw ooit is geweest. Je beroepen op Voltaire is één ding, dacht ik indertijd, maar verantwoordelijk gedrag kan met zich meebrengen dat je je onthoudt van het beledigen van wat het meest heilig voor anderen is, of dit nou Christus, Mohammed of de Shoah is.

Vandaag laat ik deze bedenkingen, gegeven de aard van de aanval, achter mij, alhoewel ik de verleiding om de herinnering aan de slachtoffers heilig te verklaren, zoals veel Fransen nu doen, weersta. In Frankrijk is laïcité, wat vaak verkeerd vertaald wordt als secularisme, het equivalent van een religie - de religie van de Republiek. Voor de cartoonisten van Charlie Hebdo was religie gewoon een ideologie als alle andere en ze namen alle drie grote monotheïstische geloven op de korrel (alhoewel wellicht met een grotere nadruk op de islam, waarschijnlijk door het meer zichtbare fundamentalistische gezicht ervan).

Tot nu toe overheerst er in Frankrijk een klimaat van nationale eenheid, net zoals in Amerika meteen na 11/9. En zo moet het ook zijn, omdat eenheid cruciaal is in de bestrijding van terroristen die eropuit zijn verdeeldheid te creëren, tot confrontatie aan te zetten en gematigden te marginaliseren. Zelfs Marine Le Pen, leider van het extreem-rechtse Front National, waarschuwde aanvankelijk voor de gevaren van een anti-islamitische tegenreactie, waarbij ze zei dat een aantal dolende jonge mannen op geen enkele manier representatief is voor de meerderheid van de Franse moslims.

Maar hoelang zal deze nationale eenheid standhouden? De littekens van het kolonialisme zijn in Frankrijk verser dan waar ook in Europa; het land heeft de grootste moslimminderheid van Europa. En met een politiek midden dat zeer verzwakt en verdeeld lijkt te zijn schiet extreem rechts naar boven in de opiniepeilingen.

Krachtdadig en helder

Dit zouden ingrediënten voor een catastrofe kunnen zijn. Le Pen lijkt nu al terug te vallen in haar vertrouwde vorm. 'Nationale eenheid is een waardeloze politieke manoeuvre', klaagde ze nadat ze niet werd uitgenodigd voor een demonstratie een dag na de aanslag. Maar met de juiste leiders aan het roer kan de aanval van 7 januari een hernieuwd gevoel van collectieve zingeving en politieke wederopstanding bewerkstelligen.

Wij Fransen moeten op dezelfde manier met deze terreuraanslag omgaan als de Amerikanen deden na 11 september: krachtdadig en helder, maar ook verantwoordelijk.

Dat betekent boven alles dat we moeten voorkomen dat we zoals Amerika in 2003 worden, toen president George W. Bush de 'global war on terror' naar Irak uitbreidde. Het is nu taak voor Frankrijk om de waarden hoog te houden die het tot doelwit hebben gemaakt.

Vertaling Melle Trap © Project Syndicate

Dominique Moisi is hoogleraar aan Sciences Po in Parijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden