Opinie

Frankrijk kiest tussen democratie en autocratie

De verkiezingen gaan niet over mondialisme versus protectionisme, maar over veel wezenlijker zaken.

Beeld getty

Het Franse presidentiële stelsel maakt dat bij de keuze op 7 mei tussen Emmanuel Macron en Marine Le Pen de kwestie Europa als een zwaard van Damocles boven de markt hangt: Le Pen heeft immers beloofd een Frexit-referendum uit te schrijven, mocht zij tot president worden verkozen. Als dit scenario werkelijkheid wordt, dan zullen Frankrijk en Europa fundamenteel van karakter veranderen.

In tegenstelling tot 2002, toen vader Le Pen de tweede ronde haalde, is het Front National niet bij voorbaat kansloos. Twee recente politieke feiten getuigen van die onzekerheid: de uiterst linkse Jean-Luc Mélenchon heeft onder grote druk dan wel laten weten niet op het FN te zullen stemmen, maar hij kreeg de naam 'Macron' niet over zijn lippen, laat staan dat hij zijn opstandelingen opriep op hem te gaan stemmen. Verder heeft de nationalistische Nicolas Dupont-Aignan, goed voor 4,7 procent in de eerste ronde, na het sluiten van een regeerakkoord met Le Pen opgeroepen op haar te stemmen.

Afgezien van deze speculaties over de onzekere uitslag menen wij dat het zinvol is de huidige situatie breder te trekken en een blik te werpen op de politieke context in Europa, zodat we ons kunnen afvragen welke tegenstelling de belangrijkste is op 7 mei. Is dat die tussen mondialisme/kapitalisme (Macron) en protectionisme (Le Pen), zoals natuurlijk het FN zelf maar ook een deel van links stelt? Of is dat veeleer de tegenstelling tussen democratie en een autoritaire macht die de EU vaarwel wil zeggen?

De Franse politiek filosoof Claude Lefort (1924-2010), die vanaf het einde van de jaren 1940 zowel de communistische regimes in de Sovjet-Unie en Oost-Europa als de relatie van Frans links met die regimes analyseerde, leerde ons een belangrijke les. Volgens Lefort was de beslissende tegenstelling niet die tussen communisme en kapitalisme, maar die tussen totalitarisme en democratie.

Hun die het communisme met economische argumenten bestreden, wierp Lefort tegen dat dit veeleer antidemocratisch dan antikapitalistisch was. Het doelwit van de communistische regimes was altijd in de eerste plaats de politieke en burgerlijke vrijheden. Het totalitarisme zag Lefort als een bestel dat erop gericht is alle tekens van maatschappelijke verdeeldheid uit te wissen en de onbepaaldheid van een democratische samenleving uit te bannen. De democratie is in Leforts ogen op de eerste plaats het politieke regime waarin stilzwijgend verdeeldheid wordt aanvaard, georganiseerd en in stand gehouden - een gedachte die wezenlijk verschilt van het (simplistische) idee dat de meerderheid van het volk het voor het zeggen zou hebben.

Vandaag de dag kunnen we vaststellen dat de antidemocratische, autocratische regimes van Poetin en Erdogan, en de nationalistische machthebbers in Hongarije en Polen de onbepaaldheid van het democratische regime op eenzelfde manier verminken. Op een systematische en fundamentele manier wijzen zij het pluralistische karakter van de politieke samenleving af. Voor Marine Le Pen - onlangs nog op de koffie bij Poetin - geldt in essentie hetzelfde, net als voor de populistische partijen en bewegingen in West-Europa en de VS.

Het is in dit verband veelzeggend dat Viktor Orbán en Donald Trump, naast de 'gebruikelijke' politieke oppositie, het zeer aan de stok hebben met rechters en sinds kort ook wetenschappers (Soros' Central European University in Boedapest; de March For Science). Beide groepen verdedigen hun autonome sfeer, die ten principale niet met die van de macht mag samenvallen - het onderscheid tussen de sfeer van de macht, de sfeer van de wet en de sfeer van de kennis is volgens Lefort wezenlijk met de democratie verbonden.

Over díé keuze - voor democratie en pluriformiteit of voor autocratie en hét volk - stemmen de Fransen eerst en vooral op zondag 7 mei.

Pol van de Wiel (promovendus rechtsfilosofie Radboud) en Bart Verheijen (promovendus geschiedenis Radboud) zijn samenstellers van een bundel opstellen van politiek filosoof Claude Lefort: Wat is politiek?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.