Fokpremies hebben we niet nodig

In Europa zijn de tekenen van bevolkingskrimp overduidelijk zichtbaar. Soms gaat het om regio’s, soms treft hij een heel land. Van Duitsland tot Italië wordt gegrepen naar het aloude instrument van de bevolkingspolitiek.

Ook Nederland wordt steeds meer bevangen door krimpangst. Al geruime tijd circuleert in het publieke debat het gevaar van de ‘vergrijzing’. Het angstvisioen ‘krimp’ is daar recentelijk bijgekomen. Wat opvalt is de alarmistische toon en de felheid waarmee politici worden gemaand zich op zogenaamde ‘krimpdossiers’ — zorg, vergrijzing, woningbouw, krimpende regio’s — te storten.

Bevolkingskrimp

Ook de kranten en tijdschriften die over bevolkingskrimp berichten, zijn zonder uitzondering negatief: ‘Krimpende bevolking kost geld’, ‘Gemeenten slecht voorbereid op bevolkingskrimp’, ‘Krimp is blinde vlek bij politici en bestuurders’, en ‘Krimpende gemeente mag geen seniorengetto worden’.

Voorzichtig worden de laatste tijd beleidsvoorstellen gedaan die rieken naar bevolkingspolitiek. Soms is dat overduidelijk, zoals in het geval van provinciale bestuurders die de alarm bel luiden over lokale krimp en een geld- en mensenstroom van de Randstad naar de periferie bepleiten om de bevolkingsafname te compenseren.

Soms gebeurt dat meer omfloerst. Zoals vorig jaar door minister Rouvoet, die tegen de achtergrond van het dalende kinderaantal stelde dat bevolkingspolitiek ‘een interessante discussie [waard] is die we moeten gaan voeren’. Hij verwees daarbij nadrukkelijk naar het demografische draagvlak voor de kosten van de vergrijzing.

Aanrechtsubsidie

Terwijl die discussie nog moet worden gevoerd, is per 1 januari van dit jaar het kindgebonden budget van kracht geworden, dat gezinnen met een klein inkomen en meerdere kinderen naast de kinderbijslag een extraatje verschaft van circa 1.000 euro per kind per jaar.

In combinatie met de fors gestegen kosten voor kinderopvang komt dat neer op een uitgesproken voorkeur voor gezinspolitiek via fiscale middelen: de Nederlandse vrouw moet weliswaar meer kinderen krijgen om de vergrijzingskosten op te vangen, maar dan moet zij er wel zelf voor zorgen.

Geen gratis kinderopvang dus, maar wel een fiscale bonus voor zelf-zorgende moeders; de ‘aanrechtsubsidie’ is terug van weg geweest.

Meer is beter

Dat meer altijd beter was, werd voor het eerst betwist door de Engelse econoom Thomas Malthus (1766-1834). Malthus bedacht de ‘wet’ dat de bevolking altijd harder groeit dan het beschikbare voedsel, en dat perioden van sterke bevolkingsgroei dus onherroepelijk leiden tot ’misery’ (oorlog en hongersnood) en ‘vice’ (prostitutie, anticonceptie).

Het enige juiste antwoord hierop was volgens Malthus ‘moral restraint’, oftewel seksuele onthouding. Sindsdien bestaan er twee kampen in de demografie. Het ene ziet bevolkingsgroei als een vloek, en het andere als een zegen.

Het bleef niet bij academische discussies. In de 19de en 20ste eeuw werd bevolkingspolitiek steeds vaker gezien als dé oplossing voor een baaierd aan maatschappelijke problemen.

Historie

Een vroeg Nederlands voorbeeld dateert uit de jaren twintig van de vorige eeuw. In antwoord op de depressie werd er serieus over gedacht de bevolkingsaanwas in te tomen teneinde de snel groeiende werkloosheid en bijbehorende armoede te bestrijden. Door geboortebeperking en emigratie te stimuleren, zou de overheid het werkloosheidspeil kunnen verlagen, zo stelde destijds de gezaghebbende econoom Verrijn Stuart.

Ook in meer recente discussies kunnen we restanten van oude bevolkingspolitiek aantreffen. In de jaren vijftig riep premier Drees Nederlanders op te emigreren, om de bevolkingsdruk en werkloosheid te verminderen.

In de jaren zestig en zeventig waren er juist spanningen op de arbeidsmarkt en haalden ondernemingen gastarbeiders naar Nederland om hun arbeidstekorten aan te vullen. De gasten bleken ‘blijvers’. Zij en hun kinderen vonden vervolgens moeizaam hun weg in de samenleving.

Volgens minister Rouvoet is het ideale geboortecijfer ‘voor het opvangen van de vergrijzing’ 2,1 kinderen per vrouw. Dat is cijfermatige flauwekul, omdat een samenleving door afnemende sterfte nog immer kan vergrijzen.

Heeft Nederland dan geen demografisch probleem? Volgens ons niet. Volgens de demografie bestaan er geen goede redenen voor krimpangst. De aanstaande bevolkingsdaling is namelijk zeer geleidelijk en zal decennia in beslag nemen. Bovendien is de bevolkingsomvang uiterst gevoelig voor onvoorspelbare ontwikkelingen op het vlak van emigratie en immigratie.

Vooruitkijken

Het belangrijkste is dat demografen goed zijn in terugblikken, maar een slechte staat van dienst hebben als het gaat om vooruitkijken. In de jaren dertig voorzag men nog een toekomst van voortdurende krimp, terwijl in de jaren vijftig de grootste geboortegolf ooit plaatsvond. Dat zou ten minste bescheiden moeten stemmen.

De arbeidsmarkt vergrijst weliswaar, maar het is lonender de productiviteit te verhogen, ouderen langer in dienst te houden en moeders meer te laten werken, dan kunstmatig het geboortecijfer op te krikken. Dat vereist innovatie, een ander beloningssystematiek en goede kinderopvang, geen ‘fokbonus’.

Op de woningmarkt geldt dat krimp deels teniet wordt gedaan door kleiner wordende huishoudens en de groeiende behoefte aan ruimer wonen.

Personeelstekorten in zorg en onderwijs zijn meer een kwestie van tekortschietende innovatie (ict, e-learning) en andere financiële prioriteiten (wegen, infrastructuur) dan een louter demografisch vraagstuk.

Demografische paniek is dus misplaatst. En dat geldt ook voor de bevolkingspolitiek die in Nederland voorzichtig wordt opgetuigd. Niet alleen is het een omslachtige en indirecte ‘oplossing’ voor een niet bestaand probleem, ook impliceert het een vorm van interventie in de slaapkamer die haaks staat op de maatschappelijke waarde van individuele keuzevrijheid.


Dit is een ingekorte versie van het essay dat zaterdag 24 januari in Het Betoog verschijnt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden