Column de Ombudsman

Fantasten of helden?

De ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

Foto de Volkskrant

Volkskrantnieuws domineerde de media deze week. Dankzij een leger aan anonieme bronnen. Hoe geloofwaardig zijn die? 

Een vermoedelijk Syrische man, bekend bij de politie om ‘verward gedrag’, stak drie mensen neer in Den Haag. Volgens getuigen had hij ‘Allahu Akbar’ geroepen. Politie en burgemeester hielden het erop dat vooralsnog niets wees op een terroristische oogmerk, maar op sociale media was het oordeel snel geveld. ‘Verwarde man of terrorist?’, berichtten veel media dan ook. Alsof die twee begrippen elkaar uitsluiten.

Het tekent de neiging tot versimpeling van de vaak zo gecompliceerde werkelijkheid. De behoefte aan duiding stelt steeds hogere eisen aan de snelheid van media. Meningen en conclusies liggen op de loer, in hun nek de hete adem van de argwaan over wat ‘main stream media’ aan onwelgevallig feiten zouden verzwijgen. Het idee dat waarheid even tijd nodig heeft om te worden achterhaald, is sleets geraakt.

Daarom was het goed dat deze krant zich niet liet meeslepen in oordelen. ‘Je kunt terrorist en verward tegelijk zijn’, luidde de kop boven een analyse van het voorval, daarmee een hoogleraar strafrecht parafraserend. Wellicht niet de spannendste kop. Ook niet de meest onthullende. Maar juist nu de opinie zo’n aanwezige factor is geworden in de dynamiek van het nieuws, is het goed het hoofd koel te houden. Niet alleen het eigen hoofd, maar ook dat van lezers.

‘Is Marco Kroon een fantast of een oorlogsheld?’ Dat was enkele dagen later de kop waarmee de krant de berichtgeving over de militair op Twitter verspreidde. Het is net zo’n vereenvoudiging als eerder rond de Haagse messteker. Later op de dag werd het artikel op het web anders gebracht: ‘Fantast of oorlogsheld met trauma? Een reconstructie van Kroons missie, het incident en de twijfel.’

Marco Kroon. Foto ANP

Een lezer: ‘Persoonlijk geloof ik Kroon niet. Maar deze kop laat geen enkele optie open dat hij misschien wél de waarheid heeft verteld.’

Het verhaal was met dertien bronnen nogal overtuigend, maar de blik moet open genoeg blijven om tunnelvisies te vermijden. Daarom koos de papieren krant bewust niet voor zo’n kop, zegt de hoofdredactie. De chef Digitaal vond het wel passend. Daarnaast werd zijn deelredactie in beslag genomen door een nieuwe site en app. Een spaandertje bij het hakken.

Volkskrantnieuws domineerde de media deze week. Naast de affaire Kroon ook nieuwe getuigen in de zaak rond de Molukse treinkapingen. Het wemelde van anonieme getuigen. Niet alle lezers waren overtuigd. Lezer Kees Zandvliet schreef: ‘De Volkskrant baseert zich in beide gevallen op verklaringen van derden. Deze derden zijn geen direct betrokkenen. Veel van hun kennis is gebaseerd op ‘horen zeggen’. De artikelen beschadigen direct betrokkenen die zich vaak niet kunnen verweren (staatsgeheim, lopende rechtszaken). Ik vind dit sensatiejournalistiek die de Volkskrant onwaardig is.’

Het illustreert hoe het ‘versluieren’ van bronnen de geloofwaardigheid van een verhaal kan ondermijnen. Reputaties worden ook gemakkelijk geknakt door bronnen wanneer die niet te herleiden of te controleren zijn. Daarom is voorzichtigheid geboden. ‘Vermijd zo veel mogelijk het gebruik van anonieme zegslieden in de krant’, luidt het eerste gebod van het Stijlboek van de Volkskrant. Het gebruik is toegestaan indien daar ‘zwaarwegende redenen’ voor zijn, ‘zoals de waarschijnlijkheid van represailles, verlies van levensonderhoud of schending van de privacy’, zo staat het in interne richtlijnen over anonieme bronnen. Chefs en hoofdredactie moeten vóór publicatie beoordelen of het gebruik van de bronnen voldoet aan de eigen criteria.

Dat is in deze gevallen gebeurd. Het lijkt mij evident dat deze kwesties maatschappelijk en journalistiek relevant genoeg zijn om anonieme bronnen te rechtvaardigen. Dat die bronnen meewerkten op ­basis van anonimiteit is in dergelijke zaken ook voorstelbaar. Of ze gelijk hebben, is aan de rechter.

Overigens: na de publicatie in de Volkskrant werden de getuigen in de Molukse zaak tegengesproken in andere media, waarna één getuige – ook in deze krant – zich alsnog bekend maakte. Een zelfreinigend mechanisme dat soms kan optreden.

Uit de interne regels: ‘Bij grote producties waarvoor verschillende anonieme bronnen zijn gebruikt, verdient een apart kader met een uitgebreide verantwoording de voorkeur.’

Zo’n kader stond ook bij het stuk over Kroon. Het heeft de twijfel niet bij iedereen kunnen wegnemen: fantasten of helden?

Post van een lezer

‘Replica’s van museumkwaliteit’

Na het zien van een NPO-documentaire over de ­exploitatie van arme Chinese schilders die dit zielloze kopieerwerk uitvoeren, vind ik het best schokkend dat de Volkskrant in advertenties ‘replica’s van museumkwaliteit’ aanbiedt. Wat mij betreft doet het afbreuk aan het positieve beeld dat ik de afgelopen veertig jaar van de Volkskrant heb opgebouwd.
Johan Stapel

De aanbieding is (uiteraard) geen redactionele aangelegenheid, maar van de afdeling Marketing van de Persgroep. Over smaak en kwaliteit gaat het hier even niet, maar de Webwinkel laat weten dat de werken niet afkomstig zijn uit China, doch uit Duitsland. Ze worden ook aangeboden op de website arsmundi.com, waar over de herkomst staat dat ze worden gemaakt in Duitse fabrieken.
Om met Neerlands Hoop te spreken: ‘Een ­koopie? Nee, een kopie’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.