Excuus en verzoening

Naar hedendaagse opvattingen getuigt het van moed als een gezagsdrager zich – bijvoorkeur publiekelijk – verontschuldigt voor misdragingen van verre voorgangers. In de jaren negentig raakte deze daad van zelfreiniging en verzoening in zwang.


Een willekeurige greep uit de talrijke manifestaties van wat ‘excuuscultuur’ is gaan heten: de vroegere Britse premier Tony Blair verontschuldigde zich tegenover de Ieren voor de hongersnood van 1840; De Zuid-Afrikaanse oud-president F.W. de Klerk trok in 1996 (als ambteloos burger) het boetekleed aan voor de apartheid; de Zwitserse president Kaspar Villiger sprak in 1995 zijn leedwezen uit over het terugsturen van Joodse vluchtelingen naar het Derde Rijk; paus Johannes Paulus II bood in het rooms-katholieke jubeljaar 2000 zijn excuses aan voor ruim honderd dwalingen van zijn kerk in het verleden.

De Nederlandse regering, die altijd gretig de excuses van Duitsland en Japan voor misdrijven in de Tweede Wereldoorlog heeft aanvaard, heeft met het vertoon van boetvaardigheid altijd wat meer moeite gehad. Misschien verzet de calvinistische cultuur zich hiertegen: in de protestantse wereld heeft het sacrament van de vergeving zijn spirituele betekenis verloren. De onwil van de Nederlandse regering om zich tegenover Indonesië te verontschuldigen voor geweldsexcessen tijdens de politionele acties van 1947 en 1948-’49 hing vooral samen met onwil om de nog levende oorlogsveteranen, die meenden de goede zaak te hebben gediend, voor het hoofd te stoten.

Tegen deze achtergrond is het opmerkelijk dat minister Ab Klink zich namens de Nederlandse regering heeft verontschuldigd tegenover een individueel slachtoffer van een ambtelijke dwaling. De thans 87-jarige Selma Engel-Wijnberg, een overlevende van het vernietigingskamp Sobibor, dreigde in 1945 uit Nederland te worden uitgezet omdat ze na haar huwelijk met de Poolse Jood Chaim Engel niet langer als Nederlandse werd aangemerkt. Niet een te elfder ure ontloken barmhartigheid aan Nederlandse kant heeft Engel voor uitzetting behoed, maar het feit dat de volksrepubliek Polen haar niet wenste op te nemen.

Bij het mooie gebaar van Klink zijn best kanttekeningen te plaatsen. Hoe betekenisvol zijn excuses voor fouten die niet door de huidige regering zijn gemaakt? En waarom strekt de boetvaardigheid zich niet uit tot alle slachtoffers van de na-oorlogse ambtelijkheid? Dat laat onverlet dat Engel, die naar de VS emigreerde, haar huiver om naar Nederland te komen heeft overwonnen, en vandaag de viering van de bevrijding van het vroegere kamp Westerbork zal bijwonen. Alleen daardoor zijn de excuses van Klink al waardevol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.