Opinie180 graden

‘Excuses voor het verleden zijn zinnig en terecht’

Emeritus hoogleraar Holocaust- en genocidestudies Johannes Houwink ten Cate (63) veranderde van mening over excuses voor historisch onrecht.

Johannes Houwink ten Cate: 'Met excuses kun je de geloofwaardig­heid van de machthebbers van nu herstellen. Ze tonen de intentie om het in de toekomst beter te doen.'Beeld Ivo van der Bent

Oude standpunt

‘Het maken van officiële excuses voor historisch onrecht door een overheid is onzinnig en niet meer dan een gratuit gebaar. Verontschuldigingen voor misdaden als de slavernij of de Holocaust zijn betekenisloos, want dat verleden kan helemaal niet ongedaan worden gemaakt.

‘Waarom verantwoordelijkheid nemen voor onrecht waaraan je part noch deel hebt gehad? Dat standpunt was jarenlang het alfa en omega onder historici en niet in de laatste plaats onder de Nederlandse politieke elite.

‘Nederland was daarbij tot ver in de jaren zeventig een gidsland. We waren de modelleerling in de school der volkeren, die anderen naar hartelust en met vaste overtuiging de les mocht lezen. De enige manier waarop we die notie overeind konden houden, was door te blijven beweren dat in ons eigen verleden nooit iets verkeerd was gegaan, ook al was dat wel degelijk het geval. Mensenrechtenschendingen als de misstanden in de NSB-interneringskampen en de Nederlandse oorlogsmisdaden in Indonesië waren taboe en werden professioneel toegedekt als een minderheid erover begon.’

Het kantelpunt

‘Door het artikel ‘Official Apologies’ van historicus Michael Marrus uit 2006 ging ik anders tegen spijtbetuigingen aankijken. Marrus betoogt overtuigend dat publieke excuses heel succesvol kunnen zijn en helend voor een maatschappij.

‘De uitvinder van het geslaagde excuus is volgens hem de Duitse bondskanselier Willy Brandt met zijn befaamde knieval in 1970 voor het monument van de opstand in het getto van Warschau. Ik was toen 14 en het maakte een verpletterende indruk op me. Brandt bracht met één gebaar de Duitse verantwoordelijkheid voor de Holocaust en voor de Duitse oorlogsmisdaden in Oost-Europa tot uitdrukking. Maar bijna de helft van de West-Duitsers vond het gebaar toen nog ‘overdreven’.

‘Na de val van de Muur en de overwinning op het communisme brak er een ‘tijdperk van excuses’ aan. We waren al het geloof in utopische politiek en grootse toekomstvisies kwijtgeraakt en de aandacht verschoof naar misstanden uit het verleden. Rekenschap afleggen voor historisch onrecht werd een wereldwijde trend.

‘Terwijl het historisch besef in het buitenland groeide, hobbelden wij daar aarzelend achteraan. De crisispolitiek uit de jaren dertig of het tekortschieten van het verzet tegen de nazibezetters: het waren al langer fel bediscussieerde misstanden, die niet werden ontkend, maar wel zeer voorzichtig geformuleerd. Verantwoordelijkheid werd vaak niet genomen. Exemplarisch is de genocide in Srebrenica en het jammerlijke falen van bataljon Dutchbat III: verantwoordelijkheid daarvoor moest in de rechtszaal worden afgedwongen.’

Nieuwe standpunt

‘Er bestaat wel degelijk een transgenerationele verantwoordelijkheid voor onrecht in het verleden. Nederland is een democratische staat waarin successievelijke regeringen verplichtingen van elkaar overnemen. Elke dag voeren we verdragen en afspraken uit die tweehonderd jaar oud zijn, en omdat Thorbecke of koning Willem I zijn handtekening eronder heeft gezet, houden we ons eraan. Als we déze historische verantwoordelijkheid voelen, dan bestaat de verantwoordelijkheid voor misdaden uit het verleden ook.

‘Dit is wel iets anders dan collectieve schuld. Het zit er dik in dat burgemeester Femke Halsema in de nabije toekomst excuses gaat maken voor het aandeel van Amsterdam in de slavenhandel. Dat lijkt me goed, maar daarmee is niet gezegd dat de gehele 17de-eeuwse samenleving bedorven was.

‘De formuleringen luisteren nauw, want niets is pijnlijker dan excuses die slachtoffers als onvolledig beschouwen en die dus zijn mislukt. Zoals de halfbakken excuses van een paar conservatieve Australische politici aan de Aborigines, die onvolledig en omzichtig geformuleerd waren. Je moet in één keer all-out gaan en verder niet kinderachtig doen.

‘De excuses van premier Rutte afgelopen zondag bij de Nationale Holocaust Herdenking waren rijkelijk laat, maar wel geslaagd: ze waren royaal geformuleerd, lieten geen ruimte voor twijfel en zijn dus snel aanvaard, door collega-politici en de Joodse gemeenschap.

‘Excuses moet je maken als een poging de geloofwaardigheid van de machthebbers van nú te herstellen. Na een publieke spijtbetuiging kunnen mensen leugens over het verleden – ‘het was ook hun eigen schuld’ – niet meer openbaar debiteren. Excuses zijn een intentieverklaring om het in de toekomst beter te doen. Niet alleen ons verleden is dus in het geding, maar ook onze identiteit.’

Het effect

‘Mijn dochters zeggen dat ik milder ben geworden sinds ik een voorstander van excuses ben. Als je in harmonie samenleven zo belangrijk vindt, moet je consequent zijn en op een inclusieve manier gaan lesgeven. Laten we hopen dat ik dat heb gedaan.

‘Maar dit zeg ik erbij: onrecht is niet alleen een verschijnsel van het verleden. Ik kan me bijvoorbeeld voorstellen dat de farmaceutische industrie over twintig jaar excuses maakt aan Afrikaanse hiv-slachtoffers voor het bewust hooghouden van de medicijnprijzen. Of dat de Nederlandse overheid excuses aanbiedt aan de eerste generatie arbeidsmigranten voor de manier waarop ze zijn behandeld en gehuisvest. We moeten ons dus altijd blijven afvragen of we minderheidsgroepen netjes behandelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden