Opinie

Euthanasiepraktijk bevindt zich op hellend vlak

Huppakee, weg!

De documentaire over de Levenseindekliniek die maandagavond werd uitgezonden door de NTR laat volgens Victor Lamme, hoogleraar Cognitieve Neurowetenschap, zien dat de Nederlandse euthanasiepraktijk zich op een hellend vlak bevindt.

Dit beeld is in scene gezet. De mevrouw op de foto komt niet voor in het artikel. Beeld anp

Vol trots presenteerde de Levenseindekliniek drie gevallen van euthanasie in een maandag door de NTR uitgezonden documentaire. Al eerder waren er fragmenten vertoond in De Wereld Draait Door, waar de loftrompet werd gestoken over het werk van deze kliniek; wat was het allemaal 'mooi'. 'Verschrikkelijk' lijkt me het juistere woord.

Overduidelijk kan worden vastgesteld dat de Nederlandse euthanasiepraktijk op een hellend vlak is beland en wordt ingezet om heel andere problemen op te lossen dan ondragelijk lijden. Case in point was vooral het geval van Hannie Goudriaan, een vrouw met semantische dementie. Deze vrouw had in 2010 een wilsbeschikking ingevuld, waarbij zij had aangegeven niet langer te willen leven als haar dementie ertoe zou leiden dat zij niet meer zou weten wie zij was en aan huis zou zijn gekluisterd. De Levenseindekliniek vond dat het nu zover was. Flink gesteund door de echtgenoot van de vrouw, die voor haar het woord deed.

Wie de uitzending heeft gezien, voelde de druk waarmee Hannie aan haar ooit ingevulde wilsbeschikking werd gehouden. Ze kon gewoon autorijden, op bezoek bij een schaatswedstrijd of een borrel drinken in het café. Maar echtgenoot was niet van plan haar te bezoeken als ze in een tehuis zou belanden, en de euthanasiearts zag in het uitspreken van het woord 'huppakee' voldoende bewijs voor een duidelijk aanwezige doodswens.

Verdwenen doodswens

Moeten we dementerende mensen houden aan een ooit ingevulde wilsbeschikking? Veel mensen kijken op tegen het vooruitzicht te dementeren. Het wordt daarom steeds gangbaarder om vooraf een wilsbeschikking in te vullen zoals Hannie. Daarbij wordt vergeten dat als het eenmaal zover is, die doodswens meestal is verdwenen en demente bejaarden vaak helemaal niet ongelukkig zijn.

Vergelijkbaar - en beter te bevragen - zijn patiënten met locked-in syndroom, een hersenbeschadiging die totale verlamming veroorzaakt waarbij alleen nog met de ogen kan worden geknipperd. Bijna ieder normaal mens zegt dat als hij ooit in zo'n situatie terecht zou komen hij een einde aan zijn leven zou willen maken. Het blijkt echter dat deze patiënten hun kwaliteit van leven gemiddeld een zeven geven, vergelijkbaar met dat van de gemiddelde student. De mens past zich gewoon heel snel aan een nieuwe situatie aan, hoe ellendig ook.

Daar komt bij: op het moment dat iemand dement wordt verandert het brein. Hij of zij wordt daarmee letterlijk een ander mens. Met andere normen, gevoelens en wensen. Hij is dan simpelweg niet meer degene die de wilsbeschikking ooit heeft ondertekend. Dementerenden aan een wilsbeschikking houden is net zo raar als tegen een achttienjarige zeggen dat hij brandweerman moet worden omdat hij dat nu eenmaal zei toen hij acht jaar oud was. Mensen veranderen, en nergens sneller dan bij dementie.

Victor Lamme Beeld .

Euthanasie-marketing

Tenslotte is het zeer de vraag hoe 'vrij' mensen zijn bij het invullen van zo'n wilsbeschikking. Er komt steeds meer druk op ouderen. Er wordt ze aangepraat dat ziektekosten worden verspild in de laatste levensjaren, en dat ze hun kinderen niet tot last moeten willen zijn. En dat het allemaal zo 'mooi' is om het heft in eigen handen te nemen.

Dat soort sociale druk kan heel dwingend werken, bewust of onbewust, ook daar is legio wetenschappelijk bewijs voor. Onderschat niet de kracht van alle 'euthanasie-marketing' van de laatste jaren, met verenigingen als 'Uit Vrije Wil', die niet schromen marketingtrucs als celebrity endorsement toe te passen door op de website te pronken met BN-ers zoals Hedy d'Ancona, Mies Bouwman, Frits Bolkestein of Dick Swaab. Zo wordt het min of meer de norm om er een einde aan te maken als het allemaal wat minder wordt.

Welk probleem moet euthanasie eigenlijk oplossen? Ouderen kosten tijd, geld en moeite. Die de moderne maatschappij niet wil opbrengen. In dezelfde NTR uitzending zien we de honderdjarige Ans, die volop geniet van een dagje aan zee. Haar lijden bestaat er vooral uit dat niemand haar daar meer mee naar toe neemt. Behalve op die laatste dag.

Het komt allemaal griezelig dichtbij de beroemde scène uit de sciencefictionfilm Soylent Green, waarin ouderen worden aangespoord om euthanasie te plegen na het zien van een film over hoe mooi het leven was op aarde, ooit, lang geleden.

Als Hannie de dodelijke injectie krijgt zegt zij 'het is verschrikkelijk'. Voor het eerst zegt zij iets anders dan 'huppakee'. Haar laatste woorden raken de kern.

Victor Lamme is hoogleraar Cognitieve Neurowetenschap aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en auteur van onder andere 'De Vrije Wil Bestaat Niet'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.