Opinie

Euthanasie ondenkbaar bij gevorderde dementie

Bij gevorderde dementie kan men niet meer over zichzelf beschikken, ook niet via een eerdere schriftelijke verklaring.

Beeld anp

Dat er van de nieuwe Handreiking voor euthanasie twee versies bestaan, een voor artsen en een voor burgers, is zo vreemd nog niet. Dokters hebben er immers voor doorgeleerd en hebben zo hun eigen potjeslatijn dat leken doorgaans niet goed begrijpen.

Het verschil tussen de twee versies zit hem dus in de taal en niet in de inhoud. Daarin staan verschillende bijkomende aandoeningen genoemd, naast de gevorderde dementie, waaraan je zou moeten lijden om tóch voor euthanasie in aanmerking te komen.

Gepensioneerd huisarts Peter van Rijn.

Dit heeft te maken met het feit dat de leek als patiënt veelal wél objectief kan oordelen over ondraaglijk en uitzichtloos lijden ten gevolge van lichamelijke aandoeningen, zoals ernstige benauwdheid of pijn, die in het publieksexemplaar genoemd worden. Maar minder over subjectieve aandoeningen als angst, agressie of onrust, die worden gepresenteerd in het voor artsen bestemde exemplaar. Dat is een duidelijk verschil.

Foute interpretatie

In de Handreiking zou verder staan dat het nieuw is dat dementie op zich niet genoeg zou zijn voor euthanasie en dat er sprake zou moeten zijn van meer lijden. En daarmee komen we op de reden waarom er twee versies moeten bestaan van de Handreiking, want deze (leken)interpretatie is onjuist. Aan de ene kant stel ik dat euthanasie nooit kan bij gevorderde dementie, maar anderzijds hoeft verder lijden ook niet te bestaan.

Henk Blanken vraagt zich af of hij erop kan vertrouwen dat de dokter helpt als hij panisch wordt en dat hij hem angst zal besparen als dat nodig zou zijn (O&D, 29 december). Het antwoord hierop is volmondig 'ja', want een arts zal zijn patiënt niet nodeloos laten lijden. Daarvoor heeft hij altijd de mogelijkheid van palliatie, waarmee hij al die psychische én lichamelijke klachten kan verhelpen, ook al brengt hij daardoor de dood onomkeerbaar dichterbij.

Ja, zelfs bestaat er op zo'n moment geen praktisch verschil meer met euthanasie en zo is de Euthanasiewet oorspronkelijk ook bedoeld, om in het geval van een lijdende stervende een handje te helpen als gewone medicatie tekort dreigt te schieten.

Niet alleen heeft een aantal uitspraken van de Hoge Raad geleid tot de komst van de Euthanasiewet in 2002, maar ook uit uitspraken van daarna blijkt dat autonome wilsbepaling ten grondslag kan liggen aan een verzoek tot hulp bij euthanasie.

Zelfbeschikkingsrecht

Maar het zelfbeschikkingsrecht van patiënten kent zijn grenzen. Gevorderde dementie roept de vraag op of het uitdrukkelijk en ernstig verlangen van een persoon om te sterven in de zin van de Euthanasiewet nog wel bestaat op het moment van de levensbeëindiging. Immers, als de actuele vraag ten gevolge van gevorderde dementie is verdwenen of niet meer kan worden vastgesteld, heeft ook het zelfbeschikkingsrecht zijn grens bereikt.

Op dat moment kan een persoon ten gevolge van zijn ziekte niet meer over zichzelf beschikken, ook niet via een eerdere schriftelijke verklaring. Het gaat bij de beoordeling van de toelaatbaarheid van een levensbeëindiging immers om de actuele persoon van wie het leven wordt beëindigd en om de verlangens en actuele ervaringen van die persoon, waarover betekenisvolle communicatie tussen een patiënt en een arts mogelijk moet zijn.

Als die mogelijkheid is weggevallen, kan niet meer worden vastgesteld of het ernstige verlangen naar levensbeëindiging nog wel bestaat bij een demente patiënt. Het uitdrukkelijke verlangen als actuele wens om te sterven is hier als het ware 'verdampt' en daardoor verdwenen. Omdat het zelfbeschikkingsrecht, waarvan is aangetoond dat dit belangrijker is geworden dan de medische classificatie van oorzaken voor ondraaglijk uitzichtloos lijden, dan niet meer bestaat.

Ongegrond

Conclusie: de grenzen van wat nog binnen de zorgvuldigheidseisen valt van de Euthanasiewet blijken aantoonbaar aanzienlijk te zijn verruimd nu is vastgesteld dat het zelfbeschikkingsrecht van patiënten belangrijker is geworden.

Maar door het verdwijnen van datzelfde zelfbeschikkingsrecht bij gevorderde dementie is het plegen van euthanasie in een dergelijk geval ongegrond.

Nog afgezien van het feit dat er ook ethisch bij elke uitvoerende arts een elementaire emotionele weerstand hoort te bestaan, die de gedachte bij hem oproept een patiënt te doden, die op dat moment niet meer kan begrijpen of evalueren wat er met hem gaat gebeuren.

Peter van Rijn is gepensioneerd huisarts

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden