CommentaarPeter Giesen

Europese leiders moeten hun poot stijf houden tegenover Polen, Hongarije en Slovenië

EC-voorzitter Ursula von der Leyen donderdag in een videoconferentie met de Europese leiders tijdens de EU-top in Brussel.Beeld AP

De EU wil een positieve kracht zijn die democratie, rechtsstaat en mensenrechten waar mogelijk ondersteunt. Die positie wordt ondergraven als Europa in eigen huis de afbraak van de rechtsstaat geen halt weet toe te roepen.

In juli jubelden de leiders van de Europese Unie nog over een historische doorbraak: een akkoord over de begroting en een herstelfonds voor de landen die het zwaarst waren getroffen door de coronacrisis. Een belangrijke stap, ook in symbolische zin. Europa bleek wel degelijk snel en solidair te kunnen handelen, als het erop aankwam.

Amper vier maanden later zijn begroting en herstelfonds alweer in het ongerede geraakt door een dreigend veto van Polen, Hongarije en Slovenië. Zij verzetten zich tegen de introductie van een mechanisme dat EU-subsidies afhankelijk maakt van het naleven van de rechtsstaat. Midden in een pandemie chanteren zij hun collega-leiders, in de wetenschap dat hun obstructie de hulp aan landen als Italië en Spanje ernstig bemoeilijkt.

De Europese leiders moeten hun poot stijf houden. Het is onverteerbaar dat Nederland en andere democratische landen in feite de uitholling van de rechtsstaat elders in Oost-Europa subsidiëren. In een wereld waarin de democratie onder druk staat, wil de Europese Unie een positieve kracht zijn die democratie, rechtsstaat en mensenrechten waar mogelijk ondersteunt. Die positie wordt ondergraven als Europa in eigen huis de afbraak van de rechtsstaat geen halt weet toe te roepen.

Respect voor democratie en rechtsstaat zijn de waarden die in de jaren vijftig aan de basis lagen van de Europese samenwerking. Aan deze waarden conformeerden Polen en Hongarije zich toen ze tot de Europese Unie toetraden. Die toetreding vond destijds plaats in een sfeer van liberaal triomfalisme. Nu wreekt zich dat onvoldoende rekening is gehouden met de mogelijkheid dat landen zich ook weer in tegenovergestelde, onliberale richting kunnen bewegen.

De Europese Unie heeft onvoldoende macht om zulke landen aan te pakken. Voor zware sancties, zoals het ontnemen van stemrecht, is unanimiteit van de regeringsleiders vereist. Zolang Polen Hongarije dekt, en omgekeerd, zal dit wapen tandenloos blijven. De koppeling van EU-subsidies aan de rechtsstaat is een nieuw instrument met een beperkte reikwijdte: het kan slechts worden toegepast als de financiële belangen van de EU geschaad dreigen te worden.

Niettemin vergeleek de Hongaarse premier Orbán de EU met de Sovjet-Unie, die haar satellietstaten een uniforme manier van leven oplegde. Deze vergelijking gaat aan alle kanten mank, niet in de laatste plaats omdat Hongarije de Unie gewoon kan verlaten. Brussel verbiedt de Hongaren en Polen niet om conservatieve katholieken te zijn. Het bezwaar van de EU is dat conservatieve regeringen proberen te verhinderen dat de oppositie langs democratische weg aan de macht kan komen, door de kieswet te veranderen, vrije media te dwarsbomen en onafhankelijke rechters te ontslaan.

De Europese Unie kan dit niet tolereren. Anderzijds is het verzet van Hongarije, Polen en Slovenië begrijpelijk, vanuit hun eigen perspectief: de koppeling van EU-subsidies aan de rechtsstaat is een bedreiging voor de zittende macht. Zo is een impasse ontstaan waaruit vooralsnog geen uitweg in zicht is.

Sommige waarnemers denken dat Polen, Hongarije en Slovenië zullen inbinden, omdat ze anders te veel geld mislopen. Dat zou natuurlijk de beste uitkomst zijn. Maar om de druk op deze landen te verhogen zou de Europese Unie er goed aan doen de mogelijkheden te onderzoeken van een herstelfonds waaraan de 24 andere lidstaten deelnemen, waardoor de steun van de autoritaire regimes in Oost-Europa niet meer nodig is. 

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden