Opinie Beleidsvoorstellen Von der Leyen

Europese Commissie-voorzitter Von der Leyen is veel te ambitieus

EC-voorzitter Ursula von der Leyen blaakt van ambities. Beter let ze op de bestaande knelpunten, betogen Adriaan Schout en Adriaan Nunes.

Bondskanselier Angela Merkel, Ursula von der Leyen, president Kitarovic van Kroatië en EU-president Donald Tusk hebben samen lol. Beeld REUTERS

Waarschijnlijk treedt de nieuwe Europese Commissie onder leiding van de Duitse Ursula von der Leyen per 1 december aan. Haar ambities zijn groots. Zij wil leiding geven aan een ‘geopolitieke Commissie’ die mondiale en Europese slagkracht uitstraalt. Verder wil Von der Leyen onder andere een Europese Green Deal, gericht op een klimaatneutrale Europese Unie, een nieuw migratiepact over herverdeling van vluchtelingen, de omstreden verdieping van de Economische en Monetaire Unie en zelfs een nieuwe discussie over institutionele hervormingen.

De beleidsvoorstellen van Von der Leyen klinken vernieuwend. Toch zijn het de ambities waar elke Commissie-voorzitter mee begint en vervolgens op vastloopt. Politici willen graag mooie vooruitblikken, maar kijken weinig over de schouder naar de ervaringen van hun voorgangers. De verleiding voor een Commissie-voorzitter is om mee te gaan in de Brusselse verwachtingen en om mooie vergezichten voor te spiegelen van een sterk en verenigd Europa in de wereld, Europese sociale vangnetten en de in Brussel populaire discussie over institutionele hervormingen. Deze prikkel tot ambities zit ingebakken in het Brusselse dna, inclusief in de Europese Verdragen en in de verwachtingen van het Europees Parlement.

Met haar ambitieuze beleidsprogramma trapt Von der Leyen in dezelfde val als haar voorganger Jean-Claude Juncker. Deze val is inherent aan hoe de aanstelling van de Commissie-voorzitter werkt.

Ten eerste: de lidstaten stellen vlak na de Europese verkiezingen een vijfjarige Strategische Agenda op, waarin richtsnoeren worden geboden voor het werkprogramma van de nieuwe Commissie. Omdat lidstaten sterk verschillen in wat ze verwachten van de Europese Unie staat deze Strategische Agenda vol met multi-interpretabele compromissen, bijvoorbeeld over de ontwikkeling van een volledig functionerend integraal migratiebeleid. De regeringsleiders geven hiermee volop ruimte aan een ambitieuze Commissie voor verdere uitwerking.

Ten tweede doen Commissie-voorzitters na hun voordracht door regeringsleiders toezeggingen aan het Europees Parlement. De steun van de politici in het Parlement hangt af van de rol die zij, als vertegenwoordigers van het Europese volk, moeten spelen in het bevorderen van het Europa van de burgers.

Spanningsveld

Zo begint elke nieuwe voorzitter met hoge verwachtingen, maar wanneer concrete beleidsvoorstellen op tafel liggen zijn de lidstaten te verdeeld om de ambities te steunen. Onze regeringsleiders spelen een gevaarlijk spel met het opfokken van de beleidsambities van de Commissie en het laten vastlopen daarvan.

Het spanningsveld tussen ‘Brusselse’ ambities en de Europese ambities van de lidstaten heeft altijd bestaan. De eerste Commissie-voorzitter Walter Hallstein (van 1958 tot 1967) zag zichzelf als een soort premier van Europa – een opmerking waarvoor hij pijnlijk door de lidstaten is teruggefloten. Ook zijn hoogdravende beleidsvoorstellen leidden uiteindelijk tot de ‘Empty Chair Crisis’, waar Frankrijk wegliep van de vergadertafel. Een van de weinige Commissie-voorzitters die succes hadden met grote ambities was, bij toeval, Jacques Delors (1985-1995). Hij had het talent om de lidstaten goed aan te voelen, maar had vooral de tijdgeest mee.

Jean-Claude Juncker (2014-2019) schatte zijn positie als Commissie-voorzitter om twee redenen te hoog in. Allereerst zag hij door zijn verkiezing als Spitzenkandidaat dat zijn ambitieuze beleidsagenda democratisch werd gelegitimeerd. Ten tweede voelde Juncker zich gesterkt door de inhoud en het mandaat van de Strategische Agenda, gelinkt aan het aan hem door de regeringsleiders opgelegde motto ‘Big on Big, Small on Small’ – dat de EU groot moest zijn bij wezenlijke zaken (‘Big on Big’) en zich beter kon inhouden bij kleinere problemen (‘Small on Small’). De Commissie vatte dit op als: de lidstaten vragen van ons om ‘Big on Big’ te zijn.

Juncker vergat dat lidstaten een onderscheid maken tussen vrijblijvende papieren zoals de Strategische Agenda met mooie ambities en het tekenen van juridisch bindende afspraken. Zo wilden lidstaten weinig weten van verdieping op bijvoorbeeld het gebied van de Eurozone, van belastingharmonisatie of van een Energie Unie. Ook discussies over institutionele hervormingen en de toekomst van de Europese Unie, onder andere gevoerd in vele burgerconsultaties, konden op weinig enthousiasme ­rekenen. Lidstaten zagen grootse integratieplannen niet zitten, wilden niet meer soevereiniteit inleveren en waren slechts beperkt bereid tot solidariteit.

De extra handicap van Von der Leyen in haar zoektocht naar gedragen ambities is dat eerder dit jaar de christendemocraten en de sociaal­democraten bij de Europese verkiezingen hun Europarlementaire hegemonie verloren. Daardoor werd Von der Leyen nog eens extra uitgedaagd op haar ambities en ronkende teksten door de noodzakelijk steun van de nog ambitieuzere fracties van de ­liberalen en de Groenen.

Hoge kosten

Aan de vele beleidsambities van Von der Leyen zijn hoge kosten verbonden en dat terwijl de Britten, een grote nettobetaler, vertrekken. Recente berichten over onderhandelingen over het volgende meerjarige EU-budget laten zien dat lidstaten, waaronder Nederland, weinig tot geen extra budget willen vrijmaken voor haar grootse plannen.

De valkuil van de hoge ambities onderstreept het Brusselse spanningsveld tussen de gevraagde visionaire leiderschapsstijl en de daadwerkelijke wensen en belangen van de sterk verschillende lidstaten. De Commissie blijft moeite houden met het goed inschatten van de lidstaten.

De Europese Unie heeft leiderschap nodig dat verbindt, niet dat voor de troepen uitloopt. Von der Leyen moet de balans zoeken waarbij de Europese uitdagingen worden aangepakt zonder dat ze daarbij de lidstaten verliest. In plaats van vergezichten kan Von der Leyen beter beginnen met het in kaart brengen van knelpunten en het op gang houden van dialogen. Bescheidenheid en realiteitszin zijn hierbij noodzakelijke deugden.

Adriaan Schout en Adriaan Nunes zijn als wetenschap­pelijk onderzoekers werkzaam bij het Instituut Clingendael.

Von der Leyen heeft nieuwe Europese Commissie bijna compleet

De nieuwe Europese Commissie is bijna rond. Donderdagmiddag zette het Europees Parlement het licht op groen voor de Roemeense en Franse kandidaat-commissarissen. Alleen de Hongaarse commissaris in spe moet nog worden goedgekeurd, dat gebeurt naar verwachting begin volgende week.

Europese Commissie onder Ursula von der Leyen rond met benoeming omstreden Hongaarse commissaris

Met de benoeming van de Hongaar Oliver Várhelyi als Eurocommissaris voor Uitbreiding en Nabuurschap heeft aantredend EC-voorzitter Ursula von der Leyen alle 27 posten benoemd. PvdA’er Timmermans is eerste vice-voorzitter, verantwoordelijk voor klimaatbeleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden