Opinie

Europa valt terug in nationaal egoïsme

Wat zou het Westen zijn, wat zou Europa zijn, zonder de rechtsstaat? De rechtsstaat beschermt de vrijheid van het individu tegen elke vorm van geweld. De rechtsstaat behoedt ons voor despotisme. Met de rechtsstaat 'hebben we de sleutel die ons in staat stelt de demonen onder bedwang te houden', schreef Karl Popper in zijn boek De open samenleving en haar vijanden.

Geëscorteerd door politie en leger trekken migranten door de velden van Slovenië, 24 oktober. Beeld Jeff J. Mitchell / Getty

Zonder rechtsstaat is alles niets. De rechtsstaat waarborgt het eigendom en de vrije handel. Hij schept vertrouwen in de maatschappij en de economie, hij zorgt voor zelfbewustzijn en een kracht die het Westen aantrekkelijk heeft gemaakt. Daarenboven vormt de rechtsstaat het fundament van de Europese gemeenschap.

Sterker, de rechtsstaat is de grondslag, de bodem, de dragende zuil van Europa. De Europese gemeenschap ontleent haar legitimiteit, status en aanspraak op de toekomst aan de idee van de rechtsstaat. Het recht is de stof waaruit de gemeenschap gecreëerd werd - en tegelijk de stof die zij zelf voortbrengt. In de woorden van Bondspresident Gauck: De Europese Unie wordt gedragen door de idee 'dat regels worden nageleefd en dat schending van de regels wordt bestraft'.

Weinig, bijna niets, is daarvan tegenwoordig nog geldig. Sinds de financiële crisis lijken alle staats- en regeringsleiders de betekenis van het recht nog net zo belangrijk te vinden als de vraag welk jasje je aandoet als je in het openbaar optreedt. In vermeend noodweer en druk moraliserend schuiven ze keer op keer de grondregels terzijde die de unie tot dusver bij elkaar hebben gehouden. Af en toe zetten ze zelfs de principes opzij die nog maar enkele jaren geleden door dezelfde personen werden geformuleerd.

Wie heeft nog behoefte aan de uitsluiting van aansprakelijkheid, kortom de werkwijze bij een bailout, als Griekenland verdrinkt in een zee van schulden? Weg daarmee! Wat maakt het uit dat deze uitsluiting van aansprakelijkheid in art. 125, lid 1 van het Verdrag inzake de Werking van de Europese Unie is verankerd? Wie maakt zich zorgen over de regels voor de Europese Centrale Bank als het nu eenmaal geboden lijkt om het zeer bewust eng gehouden geldpolitieke mandaat van de Bank op te schorten?

Jacques Schuster is hoofdcommentator van die Welt.

De argeloze bondskanselier

Als de nood hoog is, zal wel niemand zich bekommeren om het mandaat dat een Europese instelling zichzelf gegeven heeft. Wie zich desondanks op die Verdragen beroept, kan men met Schillers Wilhelm Tell toeroepen: 'Het oude stort ineen, de tijden veranderen.' Zo simpel is dat en zo noodlottig. En als de EU in grote zaken al rechtsbreuk pleegt, dan kan men ook in kleine zaken uit de band springen.

Dagelijks zien we in de vluchtelingencrisis dat alle Europese landen inbreuk maken op de regels - ook de Bondsrepubliek. Keer op keer maken nationale regeringen zich los uit het rechtsgebied van de Europese Unie en halen ze verdragen door de papierversnipperaar. De bondskanselier is daarop geen uitzondering.

Zonder wetswijziging, zelfs zonder een kabinetsbesluit, liet ze de overheden afwijken van de heersende asielbepalingen die het toestaan mensen uit veilige derde landen aan de grens af te wijzen. Niet alleen Angela Merkel, maar bijna al haar collega's in de Europese Unie verklaren dat het Dublinverdrag dat in 2003 werd gesloten niet langer vol te houden is en laten met z'n allen mensen richting het noorden door.

Brusselse noodtop

Wie de regels en wetten aan zijn laars lapt, creëert niet alleen de chaos die we nu waarnemen. Hij opent ook de spookachtige deur die men in Europa na twee dictaturen sucesvol dacht te hebben gesloten: die naar het recht van de sterkste en de oorlog van allen tegen allen. Aan het einde daarvan - moge het verhinderd worden! - zou Carl Schmitt kunnen staan: 'Soeverein is hij, die over de noodtoestand besluit.' De ondergang van de rechtsstaat en de ondergang van de Europese Unie zouden nabij zijn als het zover zou komen.

Daarvoor heeft de duivel de twist, de onenigheid en de botsing ingezet. Nooit eerder in de geschiedenis van de Europese Unie hebben de Europese staten elkaar onderling retorisch zo massaal aangevallen als tijdens de eurocrisis. Nooit eerder hebben ze meedogenlozer de schade aan hun buren op de koop toe genomen als tijdens het huidige vluchtelingendrama.

In de noodtoestand is ieder zijn eigen beste vriend. Hij legt een hardvochtigheid aan de dag die adembenemend is. Niets schijnt dit noodlot nu nog te kunnen tegenhouden. De snel bijeengeroepen speciale top van Europese staats- en regeringsleiders vorig weekend wekte slechts de schijn van dadendrang.

Deprimerend resultaat

Het resultaat is deprimerend. In de toekomst moeten de lasten van de opvang eerlijker verdeeld worden, moeten er honderdduizend opvangplaatsen voor vluchtelingen worden gecreëerd en moeten er vierhonderd politiebeambten naar Slovenië gestuurd worden. Zelfs de grootste dwaas beseft hoe snel deze plekken zullen worden opgevuld. Naast de opvang van vluchtelingen is dringend nodig dat signalen worden gegeven van afgrendeling en afschrikking.

Zou de Europese cohesie er niet meer bij gebaat zijn geweest als de deelnemers aan de top verklaard hadden dat zij zo snel mogelijk een multilaterale politiemacht van een indrukwekkende omvang op de been zouden brengen en die naar de buitengrenzen van de Europese Unie zouden sturen?

Niets wat daarop lijkt, schijnt in de planning te zitten. Erger nog. Zelfs de weinige agenten die tot dusver zijn toegezegd, zijn nog niet volledig ingezet. Begin oktober vroeg het EU-agentschap voor grensbewaking Frontex om 775 politieagenten, maar er werden er slechts 291 gestuurd. Wie kan het onder deze omstandigheden kleine landen als Slovenië en Kroatië kwalijk nemen als zij, geconfronteerd met de roekeloosheid van andere landen, zich van het vluchtelingenprobleem ontdoen en zich tot doorgangslanden uitroepen?

Nationaal egoïsme

Wat tegenwoordig in Europa valt te aanschouwen, zijn permanenten rechtsschendingen, het collectieve verzaken van staten en het ten onder gaan van de Europese idee, om van de institutionele degeneratie van de Europese autoriteiten maar te zwijgen. Dat zal in kortere of langere tijd tot een verlies aan vertrouwen in de democratische instellingen leiden dat voor Duitsland en Europa gevaarlijk kan worden.

Sommigen hopen dat Europa zich in deze crisis nog bijeen zal rapen en er uiteindelijk een Europees asielrecht uit zal persen. Tot dusver duidt niets daarop. In tegendeel, wij zijn getuigen van de renationalisering van Europa. Als die zo door gaat, zou ook Berlijn gedwongen kunnen worden om zijn grenzen net zo lang te sluiten tot de rechtsstaat weer op zijn waarde wordt geschat.

Dit commentaar verscheen eerder in © Die Welt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.