Column Derk Jan Eppink

Europa stevent af op tweestrijd

Derk Jan Eppink, senior fellow bij het London Policy Center in New York.

Kiezers hebben na de immigratiegolf van 2015 Europa’s politieke landschap omgeploegd. Kloven in en tussen landen werden dieper. Dit weekeinde werd de anti-immigratiepartij Zweden Democraten de derde stroming in het land waar multiculturalisme staatsreligie is. Duitsland kampt met politieke instabiliteit die het vroeger toeschreef aan Frankrijk. Hoe pakt deze trend uit bij Europese verkiezingen? De EU koerst naar een tweestrijd: ‘pro’ versus ‘anti’.

Zweden en Duitsland tonen dat cultuur veel minder ‘multi’ is dan multiculturalisten denken. Zodra het ‘politieke midden’ de tolerantiegrens van immigratie overschat, ­begint de electorale uittocht naar de flanken. In Duitsland ziet bondskanselier Merkel hoe West en Oost uit ­elkaar drijven. ‘Chemnitz’ laat een mentale muur door Duitsland zien, ongeveer langs dezelfde lijn waar vroeger de fysieke muur stond. Trefwoorden: ‘Nazis’ en ‘Hetzjagd’.

Grote media, in handen van West-Duitse concerns, verwijten ‘Ossies’ dat er neonazi’s rondliepen tijdens demonstraties. Ze zouden een klopjacht op immigranten hebben ­gehouden. Merkel verwijst naar ­videobeelden. Hans-Georg Maassen, hoofd van de staatsveiligheid, noemt deze ‘niet authentiek’. De Zweedse en Duitse regering hebben negatieve gevolgen van overmatige immigratie te lang verbloemd. Met als gevolg dat gewone burgers hun vertrouwen in democratische instellingen verloren. Dat is de echte crisis.

De ‘Ossies’ voelen zich zelfs de ­deplorables van Duitsland, cultureel gekleineerd. De rechts-radicale AfD dreigt de grootste partij in Oost-Duitsland te worden. Tegelijk zit de Beierse CSU in de piepzak, met ­regionale verkiezingen over een maand. Peilingen geven de CSU zo’n 36 procent, een diepterecord. Instabiliteit is permanent. Een te machtig Duitsland maakt Europa ongemakkelijk. Een dolend Duitsland ook. Of, zoals dichter Heinrich Heine in 1844 stelde: ‘Denk ich an Deutschland in der Nacht, dann bin ich um den Schlaf ­gebracht.’

Ook tussen landen knettert het. Matteo Salvini, de sterke man van Italië, verkeert in een Trumpiaanse twitteroorlog met de Franse president Emmanuel Macron. Salvini noemt Macron: ‘un chiacchierone’. Vrij vertaald: kletsmajoor. Macron antwoordt dat hij ‘jamais’ zal toegeven aan nationalisten zoals Salvini en de Hongaarse president Viktor Orbán.

Intussen heeft Midden- en Oost-Europa een afwijzingsfront gevormd tegen het EU-immigratiebeleid, dat populair is in ‘Mitteleuropa’ en politieke leiders sterke machtsposities via de stembus bezorgt. Europees Commissaris Frans Timmermans constateerde echter ‘machtsmisbruik’ en ondernam actie tegen ­Polen en Hongarije. Het effect: het deplorabele Mitteleuropa solidariseert zich tegen de EU, waarop de EU dreigt subsidies te korten. De enige die nog een brugfunctie vervult, is de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz (32). Hij voert een kordaat ­migratiebeleid, onthoudt zich van Orbán-achtig taalgebruik en is in Duitsland populairder dan Merkel. Als Europa ooit een nieuwe ‘Metternich’ zoekt, is Kurz de kansrijke kandidaat.

De EU dobbert. Wat gebeurt er bij een Europese kiezersstorm, met het Schumanplein in Brussel als epicentrum? Plak het huidige beeld op het Europees Parlement: uitdunning van het midden dreigt. De socialistische familie zit in vrije val; christendemocraten krijgen tegenwind. De christen-democratische fractie is een soort katholieke kerk van de EU. Met ‘slaan en zalven’ kreeg ieder zijn deel. Haar macht is tanende, omdat de partij van Merkel, het feitelijk machtscentrum, afbrokkelt.

Aan de rechter- en uiterst linkerzijde vormt zich een mozaïek van EU-sceptische partijen, in gradaties; van eurokritisch tot anti-EU. Zo zitten de Zweden Democraten en de Christen- Unie in dezelfde conservatieve fractie. Alle gradaties zijn niet in een enkele fractie te verenigen, maar ze hebben gemeen dat ze zich verzetten tegen de EU zoals zij nu is en bepleiten meer macht terug naar de lidstaten.

Aan de linkerzijde vormt de Fran-se president Macron een nieuwe fractie: ‘meer EU, liefst federaal’. Hij onderhandelt met Guy Verhofstadt, leider van de Europese liberalen waartoe D66 en de VVD behoren. Bij twee haantjes de voorste is het strijdpunt wie zich bij wie aansluit: ­Macron bij Verhofstadt, of anders­om? Die nieuwe fractie kan de hand reiken naar de groenen en restanten van de socialistische familie. Onlangs werd ex-minister Jeroen ­Dijsselbloem (PvdA) ‘Macronist’.

Overmatige immigratie heeft weggemoffelde cultuurverschillen in de EU op scherp gezet. Wie denkt dat met het vertrek van de Britten het ergste cultuurverschil verdwijnt, komt bedrogen uit. Het Europees continent zal er meer produceren dan het Europees Parlement kan verwerken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.