Opinie Europa en de wereldmachten

Europa staat aan de zijlijn als het gaat om het bepalen van de toekomstige wereldorde

Zonder militaire en financiële macht is handelsblok Europa geopolitiek irrelevant, betoogt Elmar Hellendoorn.

Chinese kernonderzeeërs varen tijdens een vlootschouw in de Zuid-Chinese Zee, april 2018. Beeld REUTERS

Het Chinees-Amerikaanse conflict is ook voor de toekomstige Europese welvaart van cruciaal belang. Europa staat aan de zijlijn, terwijl de VS en China met militaire en financiële macht bepalen hoe de wereldeconomie eruit komt te zien. Rutte en Hoekstra riepen daarom op tot Europese Realpolitik ,of machtspolitiek. Maar zolang in Europa niet wordt begrepen dat militaire middelen en kapitaalmarkten nodig zijn om strategische economische belangen te verdedigen, zal Europa verder wegzakken in geopolitieke irrelevantie.

Sinds het middeleeuwse Venetië werd de loop van de wereldpolitiek vaak bepaald door de wisselwerking tussen militaire macht en kapitaalmarkten, en de vraag of heersers en bankiers bondgenoten, partners, of vijanden waren.

De Amerikaanse wereldmacht is gebouwd op de alliantie van Wall Street en Washington, ook de zetel van het Pentagon. China stelt daar autoritair staatskapitalisme tegenover: het partnerschap van kapitalistisch Shanghai met communistisch Beijing, tevens het hoofdkwartier van het Chinese volksleger. Maar in Europa worden bankiers veelal gewantrouwd en militaire uitgaven als ondergeschikt gezien, ondanks hun strategische nut.

Financiers hebben zowel baat bij het terugkrijgen van hun uitstaande staatsleningen, als bij de militaire macht en diplomatieke invloed van de door hen gefinancierde staten. In partnerschap met die staatsmacht krijgen financiers namelijk ook toegang tot nieuwe (lucratieve) markten. En staten verdienen via belastingen weer aan de terugvloeiende winsten.

Zo ontwikkelde Venetië zich dankzij superieure militaire en diplomatieke capaciteiten tot het financiële en handelscentrum van de late Middeleeuwen. De maritieme overwinning op Genua bij Chioggia in 1380 was cruciaal: dat verschafte Venetië vrije toegang tot de Middellandse Zee.

Twee eeuwen later bedreigde de Ottomaanse expansie het Venetiaanse handelsrijk. Daarop financierden Venetiaanse bankiers een vloot die de Ottomanen versloeg bij Lepanto in 1571. Het was dus een alliantie van Venetiaanse bankiers en heersers die de eeuwenlange Ottomaans-islamitische opmars stopte, waardoor Europa gevrijwaard bleef van Oosters despotisme.

De alliantie van Amerikaanse bankiers en heersers, van Wall Street en Washington, bepaalde de loop van de 20ste eeuw. De westerse overwinningen tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog en de indamming van de Sovjet-Unie vereisten niet alleen militaire superioriteit, maar ook de financiering daarvan door Wall Street.

Na 1945 kwam de Europese koloniale wereldorde definitief tot een einde mede onder Amerikaanse financiële druk. Washington hield West-Europa in de tang met de financiering van oorlogsschulden en de wederopbouw door Wall Street. In ruil daarvoor eisten Amerikaanse bankiers en multinationals toegang tot Europese marktaandelen in Azië en Afrika – die strijd duurt nog steeds voort.

Vlootsterktes

Hoe wereldhandel en mondiale kapitaalstromen zich in de 21ste eeuw ontwikkelen wordt mede bepaald door de vlootsterktes van de VS en China. Vergelijkbaar met het oude Venetië smeden Washington en Wall Street een partnerschap van zeemacht en marktmacht. De Amerikaanse capaciteit om Chinese handelsstromen maritiem en financieel te blokkeren bepaalt de opmars van Chinees staatskapitalisme en de Chinese Communistische Partij. Het zijn Amerikaanse admiraals en bankiers tegen CCP-apparatsjiks.

Het Chinees-Amerikaanse handelsconflict en de maritieme spanningen lopen parallel. Wanneer Amerikaanse marineschepen langs Chinese militaire installaties in de Zuid-Chinese Zee varen om vrijheid van scheepvaart af te dwingen, is dat direct gekoppeld aan Amerikaanse zetten in de handelsoorlog. Het signaal is onmiskenbaar: zolang de VS militair sterker zijn dan China, moet Beijing economische eisen van Washington accepteren. Uiteindelijk heeft Amerika nucleaire superioriteit vis-à-vis China.

Het Russische bijna-rammen van de USS Charlottesville in de Zuid-Chinese Zee eerder deze maand is daarom zorgwekkend voor de VS. Poetin en Xi Jinping ontwikkelen een autocratische, staatskapitalistische alliantie tegen de VS en de Navo. Moskou en Peking zijn niet alleen politiek-economische bondgenoten van gas tot 5G-technologie, maar ook op militair-strategisch vlak. Tegenover de gezamenlijke Russisch-Chinese kernwapenarsenalen bezitten de VS geen nucleaire superioriteit, wat ook de Amerikaanse onderhandelingspositie in de tarievenoorlog verzwakt. Zo kan de nucleaire balans de toekomstige financieel-economische ordening beïnvloeden.

Een hoogoplopende nucleaire crisis is niet onwaarschijnlijk; het Chinees-Amerikaanse conflict gaat over de toekomst van de wereldorde. Daarom is het logisch dat Frankrijk het vliegdekschip de Charles de Gaulle richting de Stille Zuidzee stuurt, om met militair machtsvertoon ook enige invloed op het handelsconflict uit te oefenen.

Europese mogendheden spelen geen doorslaggevende wereldrol meer. De Europese handelsmacht is afhankelijk van zowel het Amerikaanse financiële systeem (zie de Iran-sancties) als van de Amerikaanse zeemacht om handelsroutes open te houden. Zolang Europa haar strategische economische belangen niet autonoom militair kan verdedigen, blijft het de vraag of de euro en Europese kapitaalmarkten ooit daadwerkelijk met de dollar en de Amerikaanse kapitaalmarkten kunnen concurreren.

Kapitaalmarkten kunnen ook disfunctioneren en nationale belangen ondermijnen. Het is de taak van Rutte en Hoekstra, en hun Europese collega’s, om de kapitaalmarkten zo te gebruiken dat ze de Europese Realpolitik dienen. Dat vereist ook grotere militaire capaciteiten. Het alternatief is dat China en de VS de wereld, inclusief Europa, verdelen.

Elmar Hellendoorn is als onderzoeker verbonden aan Harvard University.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden