Opinie

'Europa snakt naar vertrouwen in samenleven'

'De Brexit is een poging om geloof en gemeenschap opnieuw vorm te geven', zegt Matthias Smalbrugge, predikant en bijzonder hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de VU. 'In heel Europa snakken we naar een verhaal dat gebaseerd is op een mensbeeld dat ons vertrouwen geeft in samenleven.'

Beeld ANP

Om maar meteen met de deur in huis te vallen. De Brexit heeft volgens u weinig te maken met de angst voor welvaartsverlies.

'Inderdaad. Natuurlijk speelt angst voor welvaartsverlies een rol, maar ik zie allereerst cultuurkritiek. De Britten hebben zich uitgesproken tegen het gebrek aan geloofwaardigheid van de EU. Eigenlijk tegen het gebrek aan een geloofwaardig Europees verhaal. Dat verzet zie je in heel Europa.

'Waarom willen we precies samenwerken? Om oorlog tegen te gaan, was voor de burger lange tijd een afdoende antwoord. Maar vrede is zeker voor de jongste generaties te vanzelfsprekend. Nu benadrukt Brussel het economische nut. Kom bij onze club, dan krijg je landbouwsubsidies en vrij verkeer van personen. Maar ook die rationeel-economische argumenten spreken ons niet aan.'

Waarom niet?

'De ratio is maar een dunne laag in ons bestaan. We overschatten de rol die het heeft. Een verhaal van economisch nut raakt mensen niet in hun hart. Wat je in heel Europa ziet, is een verlangen naar geloof en gemeenschap. Maar die verlangens kunnen niet op de juiste manier worden bevredigd waardoor ze geperverteerd raken. Dat zie je aan de opmars van het nationalisme en fascisme, maar ook aan de extremistische islam en aan de groei van de orthodox-protestantse en -katholieke kerk. Mensen hebben behoefte aan een absolute waarheid. Als het om een heilige tekst gaat, willen ze kunnen zeggen: dit is wat er staat.'

Mensen willen duidelijkheid. Is daar iets mis mee?

'Nee, maar we vergeten op deze manier dat iedere tekst, net zoals ieder betekenisvol verhaal meerdere lagen heeft. En dat juist die meerdere lagen, en het ontbreken van een absolute waarheid, ons zin en richting kunnen geven. Feitelijk hollen we zelf ons bestaan uit.

'Daarover gesproken vind ik het bijvoorbeeld onbegrijpelijk dat D66 begin dit jaar een voorstel deed om de formule 'bij de gratie Gods' in de aanhef van wetten te schrappen.'De meeste Nederlanders geloven toch niet meer in God, stelden zij. Ja, dat is zo, maar die formule gaat helemaal niet over de vraag of je wel of niet in God gelooft. Het is een verwijzing naar de kwetsbaarheid van het bestaan. Een verhaal over dat je niet kunt kiezen waar je geboren wordt en een herinnering aan dat de macht van de koning niet onbeperkt is. Dit soort culturele verhalen die een belangrijk onderdeel zijn van onze geschiedenis, schaffen we zomaar af, zonder met een goed alternatief te komen.'

Wat kan dat alternatief zijn?

'We moeten in eerste instantie af van het beperkte idee dat geloven alleen maar over God gaat. Het woordje God staat voor het hele perspectief dat ons bestaan kan overstijgen en richting geeft. Het hanteren van God als containerbegrip is juist het aardige van onze West-Europese traditie. Geloven kan ook betekenen: waar hecht je waarde aan? Wie vertrouw je?

'In heel Europa snakken we naar een verhaal dat gebaseerd is op een mensbeeld dat ons vertrouwen geeft in samenleven, dat ruimte biedt aan menselijke kwetsbaarheden en imperfecties.'

Dat klinkt mooi. Maar wat betekent dat in de praktijk van de migratieproblematiek?

'Dat we elkaar als migranten en niet-migranten meer verhalen moeten vertellen! Wat is voor jou een mens? Wat betekent vrijheid? Hoe horen mannen en vrouwen met elkaar om te gaan? Alleen door verhalen te vertellen, komen we erachter waar het botst en kunnen we waar nodig, zoals in het geval van de aanrandingen in Keulen, duidelijk maken dat sommige verhalen normgevend zijn. Tegelijkertijd moet een cultuur niet verstarren en moet je er ook voor openstaan om nieuwe verhalen op te nemen.'

En wat betreft Europa: terug naar de natiestaat?

'Alsjeblieft niet zeg! We zullen onze eigen geschiedenis met alle sterke en zwakke kanten, zoals het slavernijverleden, moeten inpassen in het Europese verhaal. Door als lidstaten aan elkaar te laten zien dat we een niet louter glorieus verleden hebben ontstaat er ruimte om van elkaar te leren en werkelijke perspectieven te schilderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.