Opinie

Europa's dilemma: speler of speelbal

Of Europa herstelt de orde in eigen huis en blijft een speler, soms ook zonder de VS, of het wordt de speelbal van andere machten, weerloos tegen externe én interne instabiliteit.

'De plek waar alle problemen op dit moment samenkomen, is Aleppo, Syrië.' Beeld Ibrahim Ebu Leys / Getty

L'embarras du choix, dat is waarmee de ministers, politici, academici, en andere veiligheidsexperts geconfronteerd worden tijdens hun jaarlijkse defensie-powwow, in München. Syrië, Oekraïne, Turkije, Libië, Rusland, vluchtelingen - een rijke keus aan netelige veiligheidskwesties.

Wat is 'München'? Er is natuurlijk het München van 1938, van de 'appeasement' van Hitler. Maar op de as daarvan is het Nieuwe München verrezen, de plek waar in 2003 de ministers Joschka Fischer en Donald Rumsfeld elkaar in de haren vlogen over de op handen zijnde oorlog in Irak. 'Sorry, I am not convinced!', beëindigde Fischer het debat emotioneel. Maar de oorlog ging door.

Het is de plek waar kanselier Schröder in 2005 de NAVO plechtig dood liet verklaren (hij was ziek en kon zijn eigen rede niet voorlezen), om daarna het kanselierschap te verruilen voor een topfunctie bij Gazprom; de plek waar president Poetin in 2007 een snoeiharde retorische aanval inzette op Amerikaans 'hypergeweld' en dominantie van de wereld, om twee jaar later door vicepresident Joe Biden beloond te worden met een toenaderingspoging, de zogeheten 'herstart' met Rusland; en de plek waar vorig jaar Angela Merkel een hoofdrol opeiste in het intomen van de oorlog in Oekraïne.

'München' is dus de retorische achtbaan van de westerse bondgenoten; een achtbaan waar vroeger de Amerikanen steevast aan de knoppen zaten, maar tegenwoordig steeds vaker de Europeanen of zelfs de Russen. Vorig jaar lag Merkel boven. Dit jaar claimt Rusland, in München vertegenwoordigd door minister Lavrov en vicepresident Dmitri Medvedev, een hoofdrol.

Achtbaan

De internationale diplomatie zelf lijkt dus steeds meer op een achtbaan. Waar Merkel vorig jaar de 'long game' tegen Poetin afkondigde, staan nu de sancties tegen Rusland alweer ter discussie. Het 'lange spel' in de Koude Oorlog duurde bijna vijftig jaar, nu worden de vijftig weken nauwelijks gehaald.

Dit keer zal München in het teken staan van Syrië, maar het eigenlijke onderwerp is altijd hetzelfde: hoe staat het met de Europese veiligheid? Drie hoofdlijnen vechten om aandacht: een dreigend nieuw conflict tussen het Westen en Rusland; een reeks conflicten in het Midden-Oosten, ook wel omschreven als nieuwe Dertigjarige Oorlog; en een deels daaruit voortkomende vluchtelingenstroom naar Europa die de politieke instellingen en interne cohesie op het continent op de proef stelt.

Met op de achtergrond Amerika, een ordenende macht die niet zoveel meer ordent als zijn bondgenoten zouden wensen, maar lang niet zo weinig als zijn vijanden zouden hopen (zie de nieuwe NAVO-initiatieven in Oost-Europa).

Aleppo

De plek waar al deze problemen op dit moment samenkomen is Aleppo, Syrië. En de ontknoping van die crisis kan verstrekkende gevolgen hebben op alle hier beschreven fronten. Daarom is 'Aleppo' een scharnierpunt, net zoals Debaltsevo vorig jaar.

De processen zijn vergelijkbaar: toen sleepte Merkel een afkoeling van de Oekraïense oorlog weg voor de poorten van de hel - maar niet dan nadat het Russische leger de Oekraïners nog een keer genadeloos in de pan had gehakt in het strategisch gelegen Debaltsevo. Nu probeert Kerry hetzelfde te bewerkstelligen inzake Syrië, en praten de Russen mee terwijl ze de oppositie tegen Assad een genadeklap proberen te geven in en om Aleppo. Diplomatie die niet wordt gesteund door de geloofwaardige dreiging met geweld - ga er maar aan staan.

Wat zal de situatie op de grond zijn als de kanonnen eindelijk zwijgen - behalve tegen IS en al-Nusra? En zullen ze dat wel? De aankondiging van een gevechtspauze 'binnen een week' biedt een klein sprankje hoop, maar tot nu toe geldt in Syrië niet hope dies last, maar hope dies fast.

Ulrich Speck, een Duitse veiligheidsexpert, concludeerde deze week, kijkend naar de Syrië-crisis en de voorverkiezingen in de VS, dat 'Amerikaans leiderschap wellicht niet terugkomt. Europeanen moeten eerder dan ze dachten op eigen benen staan. Europa heeft urgent behoefte aan een plan B voor zijn veiligheid.' Eigenlijk een tamelijk overbodige constatering, een kwart eeuw na het einde van de Koude Oorlog, maar daarom niet minder waar.

Ook Ivo Daalder, Amerikaans politicoloog met Nederlandse wortels en van 2009 tot 2013 Obama's man bij de NAVO, brengt het probleem dichter bij huis. Volgens hem is 'de renationalisering van de Europese politiek' als gevolg van de vluchtelingencrisis het hart van de veiligheidscrisis. Russische assertiviteit, IS-agressie en terreur - je kunt er mee omgaan, vooral met behulp van de NAVO, het enige functionerende veiligheidsmechanisme in Europa. Maar het grootste risico, zegt Daalder, is instorting van het Europese project.

'Een naar binnen gekeerd, gerenationaliseerd Europa is een grote bedreiging van de Europese veiligheid en de trans-Atlantische relatie', schrijft Daalder, die eraan herinnert dat het Europese project ook 'heel erg' een Amerikaans project is. 'Zeventig jaar, te beginnen met het Marshall Plan, zijn de VS betrokken geweest bij het doel van een open, samenwerkend en uiteindelijk vrij Europa. Rusland vormde een grote bedreiging daarvan in 2014 toen het Oekraïne binnenviel. IS vormt ook een belangrijke bedreiging. Maar een Europa dat niet langer open is, dat samenwerkende oplossingen ontwijkt en terugvalt op nationale oplossingen is een nog grotere en langduriger bedreiging voor de landen en volken van Europa.'

Speler of speelbal

Hoe kunnen we uit deze wanorde ontsnappen? Speck en Daalder wijzen beiden in de goede richting: alleen als Europa de orde in eigen huis herstelt, kan het zelf een speler blijven in een wereld waarin de Amerikaanse cavalerie niet altijd beschikbaar is. Het alternatief is dat Europa een eeuwige speelbal wordt van andere machten en weerloos is tegen de omringende instabiliteit.

Speler of speelbal - dat is de keus.

Hoe kunnen de Europeanen een speler blijven? Door zich niet uiteen te laten drijven door Russische machts- en energiepolitiek; door zich niet te laten splijten door de komst van honderdduizenden asielzoekers, maar met werkbare, gezamenlijke antwoorden te komen; door de dwarsverbanden tussen deze twee uitdagingen te zien; door te beseffen dat populisten van rechts en van links die in veel EU-landen tegen Europese samenwerking te hoop lopen niet alleen de Europese ordening ondermijnen maar ook Europese waarden als democratie, tolerantie en vrijheid; door te beseffen dat het geen toeval is dat juist zulke bewegingen vanuit Moskou ondersteund worden; door militair te durven ingrijpen waar Europeanen dat kúnnen en waar het gemeenschappelijke Europese belang ertoe noopt; door schaarse militaire middelen daar in te zetten waar ze effectief kunnen zijn en het verschil kunnen maken - zoals in Libië of als grenswacht van de Middellandse Zee.

Veel van de hier genoemde zaken gebeuren al, of komen op gang, in EU- en in NAVO-verband. Het narratief van de wanhoop komt van de krachten die uit lijken op de ondergang van onze beschaving. Oekraïne is een frontstaat in een door Rusland begonnen oorlog: als de Europese eenheid om Oekraïne niet te laten wegzinken in post-Sovjetcorruptie niet standhoudt, laten we zelf de turbulentie binnen. Tien jaar geleden was euroscepsis een gezond en begrijpelijk wantrouwen tegen al te sterke centralisering vanuit Brussel. Dat debat blijft actueel, maar het is iets anders dan het anti-Europeanisme van de huidige links- én rechtspopulistische partijen die te hoop lopen tegen alles wat ons continent verbindt en veilig houdt, ook in Nederland. Dát is weinig meer dan een recept voor zelfvernietiging.

Europese veiligheid, dat zijn we zelf.

Twintig jaar geleden waren er goede redenen de dienstplicht af te schaffen. Nu verzucht de Zweedse minister van Buitenlandse Zaken Wallström dat ze die graag hersteld zou zien. Een militaire en sociale dienstplicht voor mannen én vrouwen van bijvoorbeeld een jaar zou niet alleen handig uitkomen (zoals Wallström opmerkte) bij de opvang van vluchtelingen - het zou ook een nuttige sociaal bindende functie kunnen vervullen in onze versplinterde samenlevingen. En een nuttige herinnering aan wat een 'samen-leving' is. Burgers ontlenen aan de vrije samenleving waarin zij leven (en die geen natuurlijk verschijnsel is maar een bevochten goed) niet alleen rechten, maar ook plichten.

En ten slotte zou het een goed getimed signaal naar buiten kunnen afgeven, naar machten zoals Rusland die rondbazuinen dat Europa ten onder gaat aan innerlijke zwakte en immoraliteit. Europeanen moeten hun waarden juist met trots uitdragen. Wanneer komt Europa met zijn eerste gepantserde 'Conchita Wurst-brigade', gemaakt van dubbelgehard staal?

Dertien jaar geleden was het de sluwe vos Rumsfeld die dit continent verdeelde in een 'oud' en een 'nieuw' Europa. Hij doelde daarmee op de 'oude' lidstaten van de NAVO en EU - en de nieuwe Centraal- en Oost-Europese lidstaten. Rusland lag wat hem betreft waarschijnlijk buiten Europa. Hij maakte er ook op de veiligheidsconferentie in München goede sier mee.

Maar Bush' voornemen Irak binnen te vallen spleet destijds Europa in tweeën. Nu is het Poetin die probeert de EU te splijten (inzake sancties en gas), te verzwakken (door de vluchtelingencrisis aan te wakkeren) en te onthoofden (door, mede door opruiing in Duitsland zelf, Merkel ten val te brengen).

Dat is het echte 'oude Europa' dat vandaag in München botst met het nieuwe Europa van vrije lotsbestemming en gedeelde soevereiniteit. Maar ook in Nederland zijn er, net als in veel andere EU-landen, mensen en partijen opgekomen die het oude Europa willen laten zegevieren. Ook Nederland is daarmee een frontlijnstaat geworden. Want het destructivisme heeft een prijs. Het moderne 'München' speelt zich dus ook af aan uw keukentafel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden