Column

Europa moet worden wakker geschud

Het besluit van de Britse kiezers om afscheid te nemen van de Europese Unie is geen goed voorbeeld van de zwarte Britse humor waar ik van houd.

null Beeld anp
Beeld anp

Gezien het economische, politieke en militaire belang van Groot-Brittannië zal de Brexit een gapend gat achterlaten in de EU. Maar Europa zal er niet door verwoest worden. Op dit moment kan dat echter niet van Groot-Brittannië worden gezegd. De Britse terugtreding uit de EU is een ongeëvenaarde stap, die voor veel onplezierige verrassingen zal gaan zorgen.

Een ding is zeker: het Britse besluit luidt een lange periode van politieke en economische onzekerheid in, waarin Europa gepreoccupeerd is met haar eigen aangelegenheden, zelfs nu de wereld om haar heen dramatisch aan het veranderen is. Als de besluitvorming louter door de ratio gedreven zou worden, zouden de resterende 27 lidstaten hun best doen de EU te versterken door direct stappen te zetten in de richting van stabilisering en grotere integratie. Maar daar lijkt weinig hoop op.

De verschillen van inzicht over strategie en tactiek tussen de belangrijkste leden van de muntunie, met name Duitsland en Frankrijk, en tussen de noordelijke en zuidelijke lidstaten, gaan daarvoor eenvoudigweg te diep. Iedereen beseft wat er gedaan moet worden: binnen de muntunie een nieuw compromis vinden tussen de koppige Duitse nadruk op bezuinigingen en de behoefte van de Mediterrane landen aan extra uitgaven om de groei te herstellen en de concurrentiekracht een impuls te geven. Maar Europa's politieke leiders lijken de moed te ontberen om deze route te volgen.

Daarom mag er geen enkel teken worden verwacht dat duidt op een versterking of een nieuwe start van de EU. Integendeel: ondanks bezweringen dat er dingen moeten veranderen, zal er waarschijnlijk gewoon worden doorgemodderd.

Maar de onderliggende oorzaken voor de afwijzing van Europa gaan veel dieper. Oplevend nationalisme heeft nieuw leven geblazen in de mythe van een vervlogen gouden tijdperk van etnisch en politiek homogene natiestaten, vrij van externe druk en de negatieve gevolgen van de mondialisering. Het nationalisme is in opkomst in vrijwel alle Europese landen, en het is vooral gericht tegen buitenlanders en de EU.

De omkering van de positieve visie op Europa negeert niet alleen het verleden, met zijn twee vreselijke wereldoorlogen, het is ook een symptoom van de Europese - of beter: de westerse - relatieve neergang, die heeft geleid tot groot wantrouwen jegens de 'elites'. Veel westerse burgers zien de EU als een van de oorzaken van deze neergang, en niet als hefboom om mondiale machtsverschuivingen te beïnvloeden. De oplossing wordt gezocht in de natiestaat. Helaas zal deze strategie, zoals Groot-Brittannië zal aantonen, er alleen maar voor zorgen dat de neergang zich nog sneller zal voltrekken.

Het rijzende tij van het nationalisme kan niet worden tegengehouden, tenzij de Europese gedachte haar positieve visionaire kracht herwint. Hiervoor zal niet alleen een nieuw Europees narratief nodig zijn (wat het Britse experiment met zelfvernietiging kan helpen creëren), maar ook een vernieuwde EU.

In de allereerste plaats moet aan miljoenen Europese burgers worden duidelijk gemaakt waar de echte macht binnen de EU ligt: niet in Brussel of in Straatsburg, maar in de handen van nationale regeringen. De instellingen van de EU krijgen de schuld van allerlei problemen: de mondialisering, de immigratie, bezuinigingen op de sociale voorzieningen en het Thatcherisme, jeugdwerkloosheid, gebrek aan democratie, en veel meer. Maar door de EU ervan te weerhouden deze problemen aan te pakken hebben de nationale regeringen - die ze niet zelfstandig kunnen oplossen - ze alleen maar erger gemaakt.

Op dit moment nemen de meeste regeringen een tegenstrijdig standpunt in: ze wijzen verdere integratie af, terwijl ze eisen dat de EU moet 'leveren'. Maar wat de EU dan wel moet leveren en hoe dat moet, bij ontstentenis van verdere integratie, wordt er niet bij gezegd. Toch kan zelfs in Europa niemand van twee walletjes eten.

Er is misschien nog tijd om de huidige ontwikkelingen in het Westen te keren. We hebben geen overwinning van Trump, of van Front National-leider Marine le Pen nodig om te weten waar het nationalisme dat ten grondslag ligt aan de Brexit naar toe leidt.

Vertaling: Menno Grootveld
© Project Syndicate
Joschka Fischer is oud-leider van de Duitse Groenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden